Ngân hàng không thể gánh cả hạ tầng: vấn đề nằm ở cấu trúc vốn
Tài chính hạ tầng Đông Nam Á là cách tổ chức và huy động vốn dài hạn, đa nguồn cho các dự án giao thông, năng lượng, công nghệ và dịch vụ công có quy mô lớn, thời gian xây dựng và hoàn vốn kéo dài, đòi hỏi cùng lúc ngân sách nhà nước, vốn tư nhân và các nhà đầu tư tổ chức tham gia trong một cấu trúc rủi ro được phân bổ hợp lý. Nền tảng của bài toán này là thực tế khó chấp nhận: hệ thống ngân hàng, dù giữ vai trò chủ đạo trong cung ứng vốn cho nền kinh tế và các dự án cơ sở hạ tầng, không thể là nguồn duy nhất cho vốn đầu tư dự án lớn. Nguồn vốn huy động của ngân hàng thương mại chủ yếu ngắn hạn, trong khi hạ tầng là cuộc chơi dài hơi với chu kỳ hoàn vốn tính bằng thập kỷ. Cố gắng ép tín dụng ngân hàng gánh toàn bộ hạ tầng chỉ tạo thêm rủi ro tài chính dự án, bóp nghẹt an toàn hệ thống và làm chậm tiến độ phát triển.
Lệch pha kỳ hạn: khi tiền gửi 12 tháng phải nuôi dự án 25 năm
Điểm nghẽn cốt lõi của tài chính hạ tầng Đông Nam Á nằm ở sự lệch pha về kỳ hạn giữa nguồn vốn và nhu cầu sử dụng. Tiền gửi ngân hàng mang tính ngắn hạn, linh hoạt, trong khi đường cao tốc, cảng biển, sân bay, nhà máy điện lại yêu cầu vốn dài hạn và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Khi tín dụng ngân hàng phải nuôi những dự án này, rủi ro thanh khoản và rủi ro kỳ hạn tăng vọt, khiến cả ngân hàng lẫn cơ quan quản lý phải thận trọng hơn với vốn đầu tư dự án lớn. Tại một hội nghị đầu tư ngày 19/9, đại diện cơ quan quản lý tín dụng nhấn mạnh rằng hệ thống ngân hàng vẫn có thể cấp vốn cho hạ tầng nhưng không bao giờ được phép trở thành nguồn duy nhất. Đây là lời cảnh báo thẳng thắn: nếu tiếp tục dựa dẫm vào vốn ngân hàng, nhiều dự án sẽ bị chậm, cắt giảm quy mô hoặc mãi nằm trên giấy chỉ vì cấu trúc vốn sai ngay từ đầu.
Cấu trúc vốn đa nguồn: không chỉ là khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn
Giải pháp khả thi không phải là ép ngân hàng cho vay nhiều hơn, mà là thiết kế một cấu trúc vốn đa nguồn. Đại diện cơ quan quản lý tín dụng khẳng định cần huy động đồng thời ngân sách nhà nước, vốn ngân hàng, ODA, vốn vay các tổ chức quốc tế và dòng vốn từ nhà đầu tư nước ngoài. Nói cách khác, mỗi dự án hạ tầng phải được nhìn như một "giỏ vốn" kết hợp vốn đầu tư công, tín dụng, bảo hiểm, và nguồn ngoại. Ở đây, nhà đầu tư tổ chức hạ tầng – quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm, các phương tiện đầu tư tập thể – trở thành mắt xích chiến lược, bởi họ sở hữu nguồn tiền nhàn rỗi dài hạn và có nhu cầu tìm kiếm tài sản thay thế để cải thiện lợi tức. Nếu không chủ động kéo nhóm nhà đầu tư này vào cuộc chơi, Đông Nam Á sẽ tiếp tục bỏ lỡ cơ hội chuyển lượng tiết kiệm dài hạn trong nền kinh tế thành năng lực xây dựng hạ tầng.
Tách cấu phần, chia rủi ro: hạ tầng như một hệ sinh thái tài sản
Vấn đề không chỉ là có thêm tiền, mà là tổ chức lại chính dự án. Chuyên gia tài chính khuyến nghị phải chia nhỏ công trình hạ tầng thành các cấu phần khác nhau để thu hút tư nhân vào những phần có khả năng tạo dòng tiền ổn định. Đại diện cơ quan quản lý xây dựng cũng cho rằng cần xác định rõ đâu là hạng mục thuộc trách nhiệm đầu tư của Nhà nước, đâu là phần tư nhân có thể tham gia. Cách tiếp cận này buộc chúng ta phải nhìn hạ tầng như một hệ sinh thái tài sản: sân bay không chỉ là đường băng và nhà ga, mà còn là dịch vụ bảo dưỡng máy bay, suất ăn, mặt đất, nhà hàng, khách sạn, trung tâm triển lãm, hội nghị và nhiều dịch vụ khác. Khi mỗi cấu phần có dòng tiền riêng, rủi ro tài chính dự án được phân tán, nhà đầu tư có thêm lựa chọn phù hợp khẩu vị rủi ro, còn Nhà nước tập trung nguồn lực vào những hạng mục mang tính lan tỏa nhưng khó hoàn vốn.
Từ tín dụng đơn lẻ tới tài chính cấu trúc: vai trò của chính sách và nhà đầu tư tổ chức
Chuyển dịch từ tài trợ ngân hàng truyền thống sang cấu trúc vốn đa nguồn không thể diễn ra nếu khung chính sách vẫn cũ. Điều quan trọng là các dự án phải có tính khả thi và mức độ rủi ro nằm trong ngưỡng ngân hàng có thể chấp nhận, đồng thời cơ chế PPP, hợp đồng và chia sẻ rủi ro phải được chuẩn hóa. Nếu lợi ích không được chia sẻ hài hòa trong khi nhà đầu tư phải gánh rủi ro và chờ đợi quá lâu để thu hồi vốn, dòng vốn tư nhân sẽ rời bỏ hạ tầng. Tương lai của tài chính hạ tầng Đông Nam Á nằm ở chỗ coi nhà đầu tư tổ chức hạ tầng là đối tác ngang hàng, xây các sản phẩm tài chính cấu trúc cho từng dòng tiền, và sử dụng vốn ngân sách, ODA như lớp bảo hiểm rủi ro. Khi đó, câu hỏi không còn là "ngân hàng có đủ vốn không", mà là "chúng ta có đủ trí lực để thiết kế cấu trúc vốn thông minh hay không".
