Cơ chế đặc thù APEC là gì và vì sao được xem là “chìa khóa” lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định chính sách được Quốc hội xây dựng trong một nghị quyết đặc biệt để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc về thủ tục đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng cho các dự án, công trình trực tiếp phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC tổ chức tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, nhằm bảo đảm tiến độ, chất lượng và kỷ cương pháp luật đồng thời tránh hợp pháp hóa sai phạm vì động cơ vụ lợi.
Động thái Quốc hội thảo luận Nghị quyết về cơ chế đặc thù APEC diễn ra trong bối cảnh thời gian chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao APEC 2027 không còn nhiều, trong khi nhiều dự án phục vụ APEC đã triển khai nhưng vướng đủ loại thủ tục. Chiều 7/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội đã dành phiên họp toàn thể để xem xét dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn cho các dự án phục vụ APEC tại Đặc khu Phú Quốc. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn thay mặt Chính phủ trực tiếp tiếp thu, giải trình các ý kiến của đại biểu, cho thấy mức độ ưu tiên chính trị của cơ chế này.
Tiêu chí dự án phục vụ APEC: Cần công khai để tránh lợi dụng cơ chế
Điểm mạnh nhất nhưng cũng nhạy cảm nhất của Nghị quyết Quốc hội gỡ vướng cho các dự án phục vụ APEC là phạm vi áp dụng: cơ chế đặc thù APEC 2027 chỉ được dành cho những công trình thực sự phục vụ Hội nghị, không phải “tấm vé vàng” để mọi dự án ở Phú Quốc chen chân. Các đại biểu yêu cầu phải xác định rõ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và nguyên tắc thực hiện, thay vì để phần này mơ hồ rồi giải thích theo hướng có lợi cho chủ đầu tư.
Một điểm được nhấn mạnh lặp đi lặp lại là yêu cầu công khai danh mục hoặc tiêu chí xác định các dự án, công trình thuộc phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù APEC. Nghị quyết phải bảo đảm chỉ áp dụng đối với dự án phục vụ trực tiếp việc tổ chức Hội nghị Cấp cao APEC và đã được cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương, “tuyệt đối không mở rộng phạm vi áp dụng hoặc tạo tiền lệ cho việc xử lý các trường hợp tương tự”. Quan điểm này phản ánh sự cảnh giác của Quốc hội trước nguy cơ cơ chế đặc thù bị biến thành kênh ưu ái cho dự án không liên quan APEC nhưng được gắn mác phục vụ hội nghị.
Không để cơ chế đặc thù trở thành “lá chắn” hợp thức hóa sai phạm
Đúng là các chính sách tháo gỡ khó khăn là cần thiết, nhưng nếu chỉ ưu tiên tốc độ mà bỏ qua tính pháp lý thì cơ chế đặc thù APEC 2027 rất dễ trượt thành “lá chắn” cho sai phạm tồn tại. Tờ trình Chính phủ cho thấy nhiều dự án đã thi công trước khi hoàn tất thủ tục về đầu tư, đất đai, khoáng sản và xây dựng, nay cần cơ chế để xử lý nghiệm thu, thanh toán, quyết toán. Dự thảo Nghị quyết khẳng định không hợp pháp hóa sai phạm mà chỉ cho phép tiếp tục hoàn thiện thủ tục và xử lý theo luật hiện hành, song đại biểu yêu cầu phải làm rõ ranh giới giữa vướng mắc khách quan và vi phạm trình tự thủ tục, tránh biến cơ chế tháo gỡ thành tấm màn che thất thoát tài sản công.
Các ý kiến đòi hỏi thiết lập cơ chế hậu kiểm rõ ràng: kiểm toán độc lập tại thời điểm phù hợp, kiểm soát chặt việc giao đất không qua đấu giá, đấu thầu, xác định cơ sở pháp lý cho từng trường hợp “đặc biệt”. Về khoáng sản, đại biểu đề nghị quy định cụ thể cơ quan có thẩm quyền kiểm đếm khối lượng đã khai thác, thời điểm kết luận vi phạm, để vừa bảo đảm yêu cầu pháp lý vừa hạn chế rủi ro cho doanh nghiệp. Ở góc độ môi trường và chất lượng công trình, ý kiến tại tổ nhấn mạnh việc phải công khai vị trí, sức chứa bãi đổ thải, loại trừ chất thải nguy hại và bổ sung cơ chế giám sát độc lập trước khi nghiệm thu đối với những công trình thi công khi hồ sơ thiết kế, thẩm định chưa hoàn chỉnh.
Cân bằng giữa tiến độ, uy tín quốc gia và trách nhiệm đặc biệt
Nghị quyết Quốc hội gỡ vướng cho các dự án phục vụ APEC xuất phát từ một nhiệm vụ chính trị, đối ngoại, quốc phòng – an ninh và khẳng định chủ quyền ở khu vực biên giới biển Tây Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hội nghị Cấp cao APEC là cơ hội hiếm có để quảng bá hình ảnh đất nước, con người và năng lực tổ chức sự kiện, nên việc chậm tiến độ vì thủ tục chồng chéo sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín quốc gia. Vì vậy, các đại biểu thống nhất coi cơ chế đặc thù là cần thiết để “giải phóng” điểm nghẽn, đảm bảo các dự án quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp tại đô thị biển đảo kịp hoàn thành.
Nhưng cùng lúc, nhiều ý kiến nhắc lại một nguyên tắc: cơ chế đặc thù phải đi liền với trách nhiệm đặc biệt. Cơ chế rút gọn thủ tục, bổ sung chính sách linh hoạt chỉ có ý nghĩa khi đi kèm thiết kế chặt chẽ để bảo đảm chất lượng công trình và hiệu quả khai thác lâu dài. Theo nhận định tại một tổ thảo luận, việc Quốc hội ban hành phụ lục liệt kê cụ thể các dự án áp dụng cơ chế đặc thù – thay vì giao địa phương tự rà soát – sẽ giảm rủi ro phát sinh thủ tục mới, tránh “để hợp thức hóa” nhiều dự án ngoài phạm vi APEC và giúp triển khai ngay khi Nghị quyết có hiệu lực.
Bước tiếp theo: Hoàn thiện Nghị quyết, tăng cường giải trình và giám sát
Quốc hội đã đạt đồng thuận cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết quy định cơ chế đặc thù APEC 2027, nhưng dự thảo chưa phải là “bản hoàn chỉnh cuối cùng”. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn của từng cơ chế, đồng thời khẩn trương xác định những nội dung cần cấp có thẩm quyền cho ý kiến trước khi trình Quốc hội quyết định.
Theo kết luận của phiên thảo luận, Tổng Thư ký Quốc hội và Văn phòng Quốc hội được giao tổng hợp đầy đủ ý kiến tại tổ, hội trường và văn bản gửi Chính phủ cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và bổ sung hoàn thiện dự thảo Nghị quyết. Chính phủ sẽ chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Kinh tế và Tài chính hoàn thiện dự thảo, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình thông qua vào cuối kỳ họp. Đây sẽ là phép thử xem Quốc hội có giữ vững mục tiêu kép: đẩy nhanh tiến độ dự án phục vụ APEC nhờ chính sách tháo gỡ khó khăn, nhưng vẫn bảo vệ đến cùng kỷ cương pháp luật và trách nhiệm giải trình.
