Thuế gần 30%: cú sốc buộc ngành tôm phải thay đổi
Tôm Việt Nam chịu áp lực thuế Mỹ gần 30% là tình huống một số sản phẩm tôm đông lạnh xuất khẩu bị cộng gộp thuế bổ sung theo Mục 301, thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp và các sắc thuế nhập khẩu khác, khiến tổng gánh nặng thuế quan tăng mạnh, thu hẹp lợi thế cạnh tranh và buộc doanh nghiệp phải xem lại chiến lược giá, thị trường và cơ cấu sản phẩm. Đây không chỉ là một thay đổi kỹ thuật về thuế mà là cú sốc mang tính cấu trúc đối với toàn chuỗi giá trị tôm. Khi thị trường Mỹ – điểm đến quan trọng của tôm đông lạnh xuất khẩu – chuyển trạng thái từ ưu đãi sang phòng vệ, ngành tôm Việt Nam không còn lựa chọn “chịu trận”, mà phải đối mặt câu hỏi: tiếp tục bám Mỹ bằng mọi giá, hay chủ động tái cơ cấu hướng tới mô hình giá trị gia tăng, bền vững hơn.
Quyết định thuế mới của Mỹ: thuế chồng thuế và thế bất lợi của tôm Việt
Điểm kích hoạt khủng hoảng thuế nằm ở quyết định của Mỹ áp thuế bổ sung theo Mục 301 từ ngày 24/7 đối với hàng thủy sản nhập khẩu. Việt Nam bị xếp nhóm chịu mức 12,5%, cao hơn Ecuador, Ấn Độ, Indonesia với 10%, làm lệch cán cân cạnh tranh trên thị trường tôm. Vấn đề nằm ở chỗ thuế bổ sung này không đứng một mình mà “chồng lên” các thuế phòng vệ thương mại như thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Một câu nói tại họp báo cho thấy mức độ nghiêm trọng: “Với một số sản phẩm tôm đông lạnh, nếu cộng tất cả các sắc thuế, tổng mức thuế có thể lên tới gần 30%”. Khi biên thuế bị thổi phồng như vậy, dư địa để doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá gần như bị xóa sạch. Không ngạc nhiên khi VASEP cảnh báo đây là một trong những thách thức lớn nhất của ngành thủy sản hiện nay.
Áp lực kép: sức mua chậm lại và đối thủ Ecuador bứt tốc
Điều đáng lo là cú sốc thuế diễn ra đúng lúc xuất khẩu thủy sản đã có dấu hiệu giảm tốc, khiến tôm Việt Nam chịu áp lực kép. Sau giai đoạn doanh nghiệp dồn hàng sang Mỹ để “né” thời điểm thuế mới có hiệu lực, tăng trưởng tháng 7 chỉ nhích chưa tới 5%, thấp hơn rõ rệt so với nửa đầu năm. Cùng lúc đó, người tiêu dùng tại nhiều thị trường có xu hướng chuyển sang sản phẩm giá rẻ, kích cỡ nhỏ, khiến tôm cỡ lớn – phân khúc mang lại giá trị cao – bị co hẹp. Trên mặt trận cạnh tranh, Ecuador đang là cái tên đáng gờm: sở hữu lợi thế thuế thấp hơn, khoảng cách địa lý gần Mỹ và chi phí logistics thuận lợi. Chỉ riêng tháng 6, xuất khẩu tôm Ecuador vào Mỹ tăng khoảng 60%, trong khi nhập khẩu tôm từ Việt Nam giảm 27%. Nếu tiếp tục bám vào mô hình xuất khẩu tôm đông lạnh sơ chế, tôm Việt Nam sẽ ngày càng bị ép vào thế phòng thủ.
Chiến lược doanh nghiệp: không thể thắng bằng giá, phải thắng bằng giá trị
Trong bối cảnh tôm Việt Nam thuế Mỹ tăng mạnh, chiến lược “giảm giá để bù thuế” là lựa chọn nguy hiểm. Biên lợi nhuận vốn đã mỏng, nếu tiếp tục cắt giá, doanh nghiệp dễ rơi vào vòng xoáy giảm chất lượng, bỏ qua tiêu chuẩn, dẫn đến rủi ro pháp lý và mất thương hiệu. Thay vào đó, ba hướng đi nổi bật đang được nhắc tới. Thứ nhất, chuyển dịch từ tôm đông lạnh xuất khẩu dạng sơ chế sang sản phẩm chế biến, giá trị gia tăng – từ tôm tẩm bột, tôm chế biến sẵn đến các dòng tiện lợi, khác biệt về công thức. Thứ hai, đánh giá lại chiến lược giá, đàm phán lại với đối tác, tập trung vào phân khúc sẵn sàng trả thêm cho chất lượng và chứng nhận bền vững. Thứ ba, tối ưu hóa chi phí sản xuất, từ nguồn nguyên liệu, thức ăn đến tổ chức nuôi trồng và chế biến, để tạo biên độ chịu thuế mà vẫn giữ được lợi nhuận.
Đa dạng hóa thị trường và nâng chuẩn: con đường dài nhưng bắt buộc
Không doanh nghiệp nào có thể xoay chuyển chỉ bằng một động tác điều chỉnh giá. Để thoát thế lệ thuộc, ngành tôm cần song song giảm rủi ro tại Mỹ và nâng khả năng đáp ứng rào cản kỹ thuật toàn cầu. Thuế chỉ là một trong bốn thách thức; còn lại là truy xuất nguồn gốc, chi phí nguyên liệu và sức ép cạnh tranh ở mọi thị trường xuất khẩu chủ lực. Đa dạng hóa thị trường – tăng hiện diện tại EU, Trung Quốc, các thị trường ngách – sẽ giúp giảm độ nhạy với quyết định thuế từ một quốc gia. Nhưng đi cùng phải là nâng chuẩn về nguồn gốc, chứng nhận, tuân thủ các quy định như MMPA hay yêu cầu chống khai thác IUU. Bài toán tổng thể ở đây không phải “trốn” thuế Mỹ, mà là tái thiết mô hình xuất khẩu dựa trên giá trị, minh bạch và bền vững. Nếu làm được, cú sốc thuế gần 30% có thể trở thành chất xúc tác cho một chu kỳ nâng cấp của cả ngành tôm, thay vì chỉ là cú đánh vào doanh thu ngắn hạn.
