Sách giáo khoa khác gì sách bài tập – và vì sao hiểu đúng lại quan trọng?
Khi nói đến học liệu trên lớp, sách giáo khoa và sách bài tập là hai loại tài liệu có chức năng khác nhau: sách giáo khoa cung cấp nội dung chương trình chính thức, còn sách bài tập là tài liệu hỗ trợ để luyện tập, vì vậy không thể coi mọi cuốn sách học sinh dùng đều là bắt buộc phải có.
Theo quy định, sách giáo khoa là tài liệu chính thức, được sử dụng để triển khai nội dung Chương trình giáo dục phổ thông. Đây là “xương sống” của việc dạy và học, được thẩm định và phê duyệt trước khi đưa vào trường. Trong khi đó, sách bài tập, sách tham khảo là các tài liệu hỗ trợ; việc sử dụng phụ thuộc nhu cầu học tập của học sinh và cách tổ chức dạy học của từng trường, giáo viên. Nói cách khác, chúng là lựa chọn, không phải nghĩa vụ. Vì vậy, không phải học sinh nào cũng bắt buộc phải mua sách bài tập. Coi sách bài tập như “vé vào lớp” là một hiểu nhầm khiến phụ huynh lo lắng không cần thiết, và vô tình làm giảm tính linh hoạt trong dạy học.
Thiếu sách bài tập: vấn đề bị phóng đại hay cơ hội nhìn lại cách ôn tập?
Điều đáng lo nhất trong câu chuyện “thiếu sách” đầu năm không phải là thiếu sách bài tập, mà là thiếu sách giáo khoa – tài liệu cốt lõi của chương trình. Thiếu một cuốn sách bổ trợ không làm học sinh mất quyền học, nếu người lớn không biến nó thành rào cản tâm lý.
Sách bài tập giúp học sinh luyện tập, củng cố kiến thức, nhưng nếu chưa có, giáo viên vẫn có thể sử dụng phiếu học tập, bài tập trên lớp hoặc tài liệu do mình chuẩn bị. Đây chính là sách bài tập thay thế hiệu quả: linh hoạt, sát thực tế lớp học, không lệ thuộc vào một ấn phẩm in. Thực tế, nhu cầu về sách bài tập rất biến động; nếu in theo số lượng sách giáo khoa, lượng sách dư thừa có thể rất lớn, gây lãng phí, nên một số đầu sách bài tập tạm thời hết hàng là điều có thể xảy ra khi nhu cầu tăng đột biến hoặc dự báo chưa sát. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta chọn phản ứng thế nào: hoảng hốt photocopy hàng loạt, hay chủ động tìm học liệu khác phù hợp hơn.
Thư viện số, học liệu điện tử: từ giải pháp tình thế đến kênh học tập thường xuyên
Khi sách giấy thiếu, nhiều người mới nghĩ đến tài nguyên học tập trực tuyến. Nhưng nếu coi học liệu số chỉ là “phao cứu sinh” thì chúng ta đã bỏ lỡ một kênh học tập giàu tiềm năng. Trong điều kiện công nghệ phát triển, cần đẩy mạnh số hóa học liệu, tạo thêm những kênh tiếp cận thuận tiện để học sinh có thể chủ động học tập.
Một ví dụ rõ ràng là thư viện số văn hóa S-Gallery, đã được đưa đến 50 trường học thông qua phần mềm học liệu số trực tuyến kết hợp các hoạt động trải nghiệm văn hóa tại trường. Qua đó, hàng chục nghìn học sinh có thêm điều kiện tiếp cận các nội dung về văn hóa, lịch sử theo hình thức trực quan, sinh động. Bước sang giai đoạn 3, mô hình tiếp tục được triển khai, kết hợp thư viện số với không gian văn hóa Hồ Chí Minh trong khuôn viên trường, đồng thời cập nhật thêm nội dung về mỹ thuật dân gian, những làn điệu hát ru ba miền, không gian thực tế ảo tái hiện các di tích, điểm đến lịch sử và các bộ phim thiếu nhi có nội dung giáo dục. Như vậy, tài nguyên học tập trực tuyến không chỉ thay thế vài bài luyện tập trên giấy, mà mở rộng thế giới học tập an toàn, phù hợp lứa tuổi cho học sinh.
Dạy học linh hoạt: khi giáo viên trở thành “nhà thiết kế học liệu”
Không có sách bài tập in sẵn không phải là lý do để tiết học trở nên nhàm chán. Trái lại, đây là dịp để giáo viên thể hiện năng lực thiết kế học liệu, thay vì chỉ “điền chỗ trống” theo sách. Sách bài tập giúp các em luyện tập, củng cố kiến thức, nhưng nếu chưa có, giáo viên vẫn có thể sử dụng phiếu học tập, bài tập trên lớp hoặc tài liệu do mình chuẩn bị.
Dạy học linh hoạt nghĩa là không đánh đồng mọi tài liệu giáo viên dùng với tài liệu bắt buộc phải mua. Câu chuyện “thiếu sách” đầu năm học cần được nhìn đúng bản chất: thiếu sách giáo khoa là vấn đề cần ưu tiên xử lý; thiếu sách bài tập là câu chuyện của học liệu bổ trợ và nhu cầu sử dụng. Việc bảo đảm đủ sách giáo khoa cho mọi học sinh cần đi cùng với cách tổ chức linh hoạt các tài liệu bổ trợ, thay vì để phụ huynh mặc nhiên hiểu rằng mọi cuốn sách được giáo viên sử dụng đều là sách bắt buộc phải mua. Khi giáo viên chủ động thiết kế hoạt động, kết hợp sách giáo khoa, sách bài tập thay thế và tài nguyên số, lớp học sẽ bớt phụ thuộc vào một đầu sách duy nhất và gần hơn với nhu cầu thực của từng nhóm học sinh.
Phụ huynh nên làm gì khi danh sách sách ngày càng dài?
Thay vì vội vã mua mọi cuốn sách xuất hiện trong tay giáo viên, phụ huynh cần đặt câu hỏi: đâu là sách giáo khoa bắt buộc, đâu là tài liệu bổ trợ có thể linh hoạt lựa chọn. Hiểu ranh giới này giúp gia đình tránh áp lực không cần thiết và tập trung nguồn lực vào những học liệu quan trọng nhất.
Với sách bài tập, phụ huynh có thể trao đổi để giáo viên tổng hợp nhu cầu và nhà trường đặt hàng giúp, nhằm chủ động hơn trong việc cung ứng. Đồng thời, hãy mạnh dạn đề nghị các phương án thay thế như phiếu bài tập, tài liệu do giáo viên biên soạn hoặc tài nguyên học tập trực tuyến mà nhà trường đang triển khai. Học sinh đã có thêm kênh tiếp cận nội dung số an toàn, phù hợp với lứa tuổi thông qua các thư viện số và phần mềm học liệu trực tuyến. Khi phụ huynh coi trọng thái độ học tập và khả năng tự ôn hơn là số lượng sách con sở hữu, “thiếu sách bài tập” sẽ không còn là nỗi ám ảnh mỗi mùa tựu trường, mà trở thành động lực để cả nhà cùng tìm những cách học linh hoạt, tiết kiệm và hiệu quả hơn.
