Khủng hoảng sách giáo khoa: từ sự cố nguồn cung thành vấn đề giáo dục
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa hiện nay là tình trạng ngay từ sau khai giảng năm học mới, số lượng sách học sinh được cung ứng không đáp ứng nhu cầu, khiến phụ huynh mua sách phải chạy khắp nơi, xếp hàng hàng giờ mà vẫn không đủ bộ, còn trường học thì lúng túng tổ chức dạy học khi nhiều em bước vào lớp nhưng không có đầy đủ sách trên tay. Điểm cốt lõi của vấn đề không chỉ là thiếu vài đầu sách, mà là sự đứt gãy trong cả chuỗi đăng ký, phát hành, phân phối, làm lộ rõ những lỗ hổng trong quản lý sách giáo khoa, điều lẽ ra phải được chuẩn bị kỹ càng trước mỗi mùa khai giảng năm học mới.
Nhìn từ TP.HCM và Đà Nẵng, có thể nói thiếu sách giáo khoa năm nay đã vượt khỏi phạm vi một sự cố nhất thời. Ở nhiều nơi, phụ huynh phải bỏ việc giữa tuần, lao đến nhà sách theo từng tin nhắn "vừa về hàng" như đi săn món hàng hiếm, thay vì đó chỉ là công đoạn đơn giản chuẩn bị sách học sinh trước khi bước vào năm học. Khi những tủ sách thư viện, sách cũ, file điện tử phải được huy động như biện pháp tình thế, hệ thống giáo dục cần thẳng thắn thừa nhận đây là khủng hoảng tổ chức, chứ không phải chuyện vài lô sách đến chậm.
TP.HCM: Phụ huynh bỏ việc, xếp hàng mua từng cuốn sách
Tại TP.HCM, câu chuyện phụ huynh mua sách năm nay mang dáng dấp của một cuộc chạy marathon bất đắc dĩ. Người ta xếp hàng dài từ cổng vào bên trong cửa hàng của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trên đường Nguyễn Văn Cừ, đi "tùm lum chỗ" để gom đủ từng cuốn lẻ. Có phụ huynh như anh Vinh phải bỏ dở công việc nửa tháng trời, rong ruổi khắp nhà sách mà cuối cùng mới mua được 8 cuốn cho con đang học lớp 12, trong khi bộ sách cần còn dài hơn thế. Cảm giác đi mua sách giống như thử sức kiên nhẫn hơn là làm một việc tối thiểu cho con đến trường.
Theo bà Phạm Thị Hóa, Phó tổng giám đốc Fahasa, đơn vị này đã tăng tổng giá trị nhập sách giáo khoa hơn 40% so với năm ngoái nhưng "từ tháng 7 đến giờ, nguồn cung từ Nhà xuất bản Giáo dục chậm nên tình trạng thiếu sách giáo khoa ở tất cả các lớp và ở tất cả các vùng miền". Thế nhưng, phụ huynh đâu quan tâm đến tỉ lệ tăng nhập hàng, họ chỉ thấy con lên lớp mà vẫn không có sách. Nhiều người như chị Tuyết dù đã đăng ký mua từ hè, gần đến ngày đi học mới nhận thông báo không đủ sách giao, buộc phải đi mua lẻ khắp nơi với cảm giác "rất cực" và bất an, bởi một quyền cơ bản là có đủ sách học sinh lại trở thành chuyện may rủi.
Đà Nẵng: Nhà sách đông nghẹt, khai giảng rồi vẫn thiếu sách
Ở Đà Nẵng, bức tranh thiếu sách giáo khoa càng rõ qua cảnh tượng nhà sách đông nghẹt, phụ huynh chen chúc đợi từng thùng sách mới khui. Hàng trăm người đổ về Nhà sách Đà Nẵng khi nghe tin "vừa về thêm"; nhiều người phải quay lại vài lần trong ngày, chờ hàng giờ nhưng khi đến lượt, sách cần lại hết sạch. Anh Minh Trường, có con học tiểu học, chạy mấy chục hiệu sách suốt mấy tuần mà vẫn chưa đủ sách cho con dù lớp đã học cả tuần, phải thốt lên: chưa năm nào đi mua sách khổ sở như năm nay. Khi mùa khai giảng năm học mới đã trôi qua, lẽ ra phụ huynh phải tập trung vào việc học của con, thì lại bị buộc tiếp tục cuộc săn tìm sách bất tận.
Nhân viên nhà sách mô tả tình trạng sách về không đều, có môn được nhiều, có môn gần như "nhỏ giọt" vài cuốn. Kết quả là các lối đi trong nhà sách chật như nêm, phụ huynh xếp hàng nhích từng chút chờ tính tiền, nhưng không phải ai cũng ra về với đủ sách trên tay. Sở Giáo dục và Đào tạo Đà Nẵng phải yêu cầu trường huy động tối đa sách thư viện, tận dụng sách cũ còn đảm bảo, khai thác sách giáo khoa điện tử. Đó là các giải pháp tình thế hợp lý trong ngắn hạn, nhưng đồng thời là lời cảnh báo: hệ thống đang dùng các "phao cứu trợ" để che lấp một lỗ thủng lớn trong khâu chuẩn bị sách học sinh cho năm học mới.
Khi phụ huynh phải in, photo sách: dấu hiệu của một hệ thống bất ổn
Khi thiếu sách giáo khoa trở nên cục bộ, phụ huynh buộc phải “chế” giải pháp cho con. Người mượn sách của người quen rồi đem photo nguyên cuốn, người lên mạng tải file trôi nổi để in cho con học tạm. Đây không chỉ là rủi ro pháp lý mà còn là rủi ro về chất lượng tài liệu, bởi chẳng ai chắc những bản điện tử kia là phiên bản mới nhất, đúng chương trình. Luật sư Diệp Năng Bình nhắc rõ: với tác phẩm dạng chữ viết, cá nhân chỉ được sao chép không quá 10% tổng số trang để học tập, nghiên cứu. Việc photocopy toàn bộ sách giáo khoa là hành vi không được phép, nhưng trong cảnh thiếu sách, phụ huynh bị đặt giữa lựa chọn bất khả: chấp nhận vi phạm, hay để con thiếu sách.
Ở góc độ xã hội, việc hàng loạt gia đình phải in, photo sách cho thấy sự bất ổn của hệ thống. Sách giáo khoa vốn phải là tài sản được bảo vệ về quyền tác giả, đồng thời được bảo đảm cung ứng đầy đủ để trẻ em có thể tiếp cận dễ dàng. Khi khâu phát hành chậm, đăng ký mua bán bị gián đoạn, những bản in lậu, bản photo trở thành "người thay thế" bất đắc dĩ. Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn: vừa phá vỡ thị trường sách chính thống, vừa làm suy giảm ý thức tôn trọng bản quyền. Không thể yêu cầu người dân tuân thủ pháp luật về sao chép khi thứ họ cần cho việc học của con lại không được đáp ứng kịp thời.
Đừng để thiếu sách giáo khoa thành chuyện "năm nào cũng khủng hoảng"
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam báo cáo đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, nhưng những con số lớn đó không xoa dịu được nỗi bức xúc rất cụ thể của phụ huynh tại các đô thị: khai giảng xong mà con vẫn thiếu sách. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp địa phương, rà soát địa bàn còn thiếu, nơi đang tồn để điều chuyển, in bổ sung. Đó là bước đi cần thiết, nhưng điều dư luận mong đợi hơn là một kế hoạch phòng ngừa dài hạn, để mùa khai giảng không còn gắn với cảnh phụ huynh vây kín nhà sách, chen nhau mua từng cuốn lẻ.
Thiếu sách giáo khoa không phải thiên tai bất ngờ, mà là bài toán tổ chức có thể dự báo và chuẩn bị. Muốn chấm dứt cảnh phụ huynh mua sách trong hoang mang, cần minh bạch quy trình đăng ký tại trường, kế hoạch phát hành và dự trữ của nhà xuất bản, cũng như cơ chế giám sát độc lập để phát hiện sớm nguy cơ thiếu cục bộ. Nếu ngành giáo dục không coi khủng hoảng sách học sinh là lời cảnh tỉnh, năm sau và nhiều năm sau nữa, chúng ta sẽ lại chứng kiến những hàng dài phụ huynh bỏ việc, chạy khắp nơi tìm sách, còn học sinh thì bước vào lớp với một cảm giác rất trái ngược với tinh thần hứng khởi đáng lẽ phải có trong ngày đầu năm học mới.
