Giải phóng mặt bằng cao tốc: không chỉ là chuyện những con số
Giải phóng mặt bằng cao tốc là quá trình thu hồi đất, di dời nhà cửa, mồ mả và hạ tầng kỹ thuật để tạo mặt bằng sạch cho xây dựng tuyến đường, đồng thời bố trí tái định cư nhằm bảo đảm người dân bị ảnh hưởng có nơi ở mới và điều kiện sống tối thiểu không thấp hơn trước, đây là mắt xích quyết định tiến độ thi công cao tốc và cả chất lượng phát triển dài hạn của các địa phương. Các tuyến Gia Nghĩa - Chơn Thành, Quy Nhơn - Pleiku, Vinh - Thanh Thủy đang cho thấy một thực tế rõ ràng: muốn công trình tăng tốc thì cộng đồng phải chấp nhận hy sinh và thích nghi. Vấn đề không còn là "có làm hay không", mà là làm thế nào để quá trình này công bằng và bền vững cho người dân.
Gia Nghĩa – Chơn Thành: 72km mặt bằng sạch và bài toán di dời hạ tầng
Tuyến cao tốc Gia Nghĩa – Chơn Thành đang bước vào giai đoạn tăng tốc với khoảng 72km mặt bằng sạch đã được bàn giao cho thi công. Đây là tín hiệu tích cực cho giải phóng mặt bằng cao tốc, nhất là khi tỉnh Đồng Nai phải thực hiện bồi thường và thu hồi hơn 1.000ha đất trên địa bàn 10 phường, xã. Tuy nhiên, thành tích về chiều dài mặt bằng chỉ là một nửa câu chuyện. Song song với đó là các khu tái định cư dự án đường, trong đó 2 gói thầu đã hoàn thành, 1 gói đạt 45% và 1 gói đạt 70% giá trị hợp đồng. Việc di dời hạ tầng kỹ thuật – đặc biệt là đường dây điện 110kV, 220kV, 500kV – đang ở khâu thẩm định, phê duyệt và lựa chọn nhà thầu. Đây là khâu thường bị xem là kỹ thuật thuần túy, nhưng nếu chậm trễ, nó có thể kéo lùi toàn bộ tiến độ thi công cao tốc và khiến người dân sống trong vùng dự án chịu cảnh hạ tầng lưng chừng kéo dài.
Quy Nhơn – Pleiku: tiến độ 87% và 98% có đủ để yên tâm?
Ở dự án cao tốc Quy Nhơn – Pleiku, các con số tiến độ nhìn qua rất ấn tượng: thành phần 1 đã bàn giao 19,3km tuyến chính, đạt khoảng 87%, cùng 1,4/1,8km tuyến nhánh; thành phần 3 đạt 97,5% với 33,99/34,85km tuyến chính đã bàn giao. Điểm sáng là tại phường Hội Phú, 100% hộ dân thuộc diện thu hồi đất đã thống nhất phương án bồi thường và nhận kinh phí hỗ trợ. Đây là câu trả lời thuyết phục cho lo ngại "giải phóng mặt bằng cao tốc có luôn đồng nghĩa với xung đột" – hóa ra đối thoại và minh bạch vẫn có thể tạo đồng thuận. Nhưng phía sau những phần trăm đẹp mắt vẫn còn các "điểm nghẽn": xác minh nguồn gốc đất, bố trí tái định cư hợp lý, chi trả bồi thường và di dời hạ tầng kỹ thuật. Khi lãnh đạo tỉnh phải yêu cầu hoàn thành bàn giao 100% mặt bằng trước ngày 15/8, ta thấy rõ áp lực tiến độ đang đặt lên vai chính quyền cơ sở lẫn người dân, và nếu không cẩn trọng, áp lực ấy rất dễ biến thành sự vội vàng trong xử lý quyền lợi.
Vinh – Thanh Thủy: người dân Nghệ An chủ động di dời, nhưng mất mát là có thật
Tại dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy, câu chuyện không chỉ là bảng tiến độ mà là những hình ảnh rất đời thường: tiếng cưa, tiếng búa ở xã Xuân Lâm, nơi người dân tự tháo dỡ nhà cửa, di dời tài sản để kịp bàn giao mặt bằng. Một ngôi nhà sàn gỗ rộng hàng trăm mét vuông gắn bó nhiều năm với gia đình ông Lê Văn Sáu được tháo dỡ từng thanh; đó là cái giá cảm xúc của giải phóng mặt bằng cao tốc, khó đo bằng bất cứ thước đo kỹ thuật nào. Ở Xuân Lâm, dự án ảnh hưởng khoảng 56ha đất, với 13 hộ liên quan đất ở, nhà ở, vườn liền kề và 10 ngôi mộ phải di dời. Tại Hoa Quân, 203 ngôi mộ đã được di chuyển đến nghĩa trang mới gần 1ha sau quá trình vận động, trong đó 101 ngôi có chủ. 57 hộ phải di dời tái định cư trên tổng 87 thửa đất đã được phê duyệt bồi thường. Sự đồng thuận cao của người dân Nghệ An cho thấy cộng đồng sẵn sàng hy sinh vì công trình trọng điểm, nhưng đồng thời đặt trách nhiệm lên chính quyền: tái định cư dự án đường không được phép là sự "rời khỏi chốn cũ" mà thiếu kế hoạch bảo đảm sinh kế và văn hóa.
Kết luận: muốn cao tốc là trục phát triển, phải coi người dân là trung tâm
Các dự án Gia Nghĩa – Chơn Thành, Quy Nhơn – Pleiku, Vinh – Thanh Thủy đang cho thấy một mặt tích cực đáng ghi nhận: tiến độ giải phóng mặt bằng cao tốc đã không còn ì ạch nhờ sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền và sự chủ động của cộng đồng. Mặt khác, những thách thức về di dời hạ tầng kỹ thuật, xác minh nguồn gốc đất, bố trí tái định cư và bảo đảm sinh kế vẫn chưa có lời giải trọn vẹn. Nếu mục tiêu là tạo trục giao thông nối Tây Nguyên với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và các trung tâm cảng biển, thì thước đo thành công phải bổ sung một tiêu chí: người dân bị ảnh hưởng có thật sự sống tốt hơn sau dự án. Từ tháng 8, Vinh – Thanh Thủy sẽ thi công đồng loạt với mục tiêu hoàn thành vào quý 4/2028. Đến lúc coi mỗi quyết định bồi thường, mỗi khu tái định cư và mỗi nghĩa trang mới là một phần của chiến lược phát triển, chứ không chỉ là thủ tục phụ trợ cho tiến độ thi công cao tốc.
