Cơ chế đặc thù APEC: bước ngoặt pháp lý cho Phú Quốc
Cơ chế đặc thù APEC là gói chính sách pháp lý cho phép các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc được áp dụng thủ tục rút gọn, thi công song song với quá trình hoàn thiện hồ sơ, cùng những ngoại lệ có kiểm soát về quy hoạch, đầu tư, kiến trúc và đất đai nhằm đáp ứng tiến độ khẩn cấp nhưng vẫn giữ nguyên yêu cầu giám sát nhà nước đối với chất lượng công trình và bảo vệ môi trường. Điểm mấu chốt: Chính phủ không đơn thuần “nới lỏng” luật, mà đang đề xuất một đường ray pháp lý thứ hai cho dự án Phú Quốc 2027 – nhanh hơn, linh hoạt hơn, nhưng vẫn chịu trách nhiệm kiểm tra sau. Sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ vướng mắc cho các công trình phục vụ APEC tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Theo chỉ đạo, toàn bộ công trình phải hoàn thành trước hội nghị từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử và kiểm tra tổng thể, trong khi nếu đi đúng quy trình thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, thủ tục chuẩn bị khởi công có thể kéo dài 18–36 tháng. Chính sự chênh lệch thời gian này đã đẩy yêu cầu về một cơ chế đặc thù APEC thành vấn đề không phải lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc nếu Việt Nam muốn hội nghị diễn ra đúng hẹn.
Năm nhóm chính sách: tái thiết quy trình cho dự án Phú Quốc 2027
Chính phủ đang dùng Nghị quyết cơ chế đặc thù APEC để tái thiết toàn bộ quy trình pháp lý cho các dự án Phú Quốc 2027, thay vì vá lỗi từng khâu. Dự thảo tập trung vào 5 nhóm chính sách: (1) quy hoạch và kiến trúc; (2) tổ chức thi công và đổ thải xây dựng; (3) khai thác, thu hồi khoáng sản; (4) đầu tư công và đầu tư kinh doanh; (5) dự án PPP, đặc biệt là hợp đồng BT. Ở nhóm quy hoạch – kiến trúc, cơ chế đặc thù APEC cho phép điều chỉnh quy hoạch bằng thủ tục rút gọn và miễn thi tuyển phương án kiến trúc đối với công trình phục vụ hội nghị. Đây là sự thừa nhận rằng quy trình bình thường, với hàng loạt vòng xin ý kiến, chấm chọn, sẽ không thể “chạy đua” với mốc thời gian hội nghị. Về đầu tư, các dự án đầu tư công và đầu tư kinh doanh liên quan APEC được thực hiện theo thủ tục đặc biệt, nhằm rút gọn thủ tục pháp lý nhưng vẫn ghi nhận khối lượng đã thi công để làm cơ sở thanh toán, kiểm toán. Theo tờ trình, tỉnh An Giang hiện triển khai 21 dự án phục vụ APEC, trong đó Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m² – những con số cho thấy quy mô đủ lớn để biện minh cho một đường dây pháp lý riêng cho Phú Quốc.
Thi công song song và rút gọn thủ tục: đẩy nhanh nhưng không phải “trắng luật”
Điểm gây chú ý nhất trong cơ chế đặc thù APEC là cho phép thi công song song với hoàn thiện thủ tục – một cách đảo thứ tự quen thuộc của hệ thống pháp luật xây dựng. Các dự án, công trình phục vụ hội nghị được tiếp tục thi công trong quá trình hoàn thiện hồ sơ, có ghi nhận kết quả khối lượng đã thực hiện làm cơ sở thanh toán và quyết toán sau. Song song với đó, Nghị quyết cho phép áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn thủ tục pháp lý cho các dự án đã thi công nhưng chưa hoàn tất hồ sơ, thay vì buộc dừng lại để “chờ giấy”. Quy hoạch được điều chỉnh theo trình tự rút gọn; thủ tục đầu tư công, đầu tư kinh doanh thực hiện theo cơ chế đặc biệt. Về chất thải xây dựng, dự thảo cho phép đổ thải tạm thời tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, kèm giám sát chặt chẽ và nghĩa vụ hoàn trả mặt bằng sau khi hoàn thành công trình. Nói rõ hơn: Nhà nước chấp nhận không đợi “giấy xong rồi mới xây”, nhưng đổi lại là tăng trách nhiệm kiểm tra, nghiệm thu, thanh toán và quyết toán khối lượng công trình sau khi dự án đi vào giai đoạn hoàn thiện. Nếu áp dụng nghiêm, cơ chế thi công song song sẽ là một bài test lớn cho năng lực giám sát của các cơ quan, chứ không phải lá bài miễn trừ trách nhiệm.
Khai thác khoáng sản và dự án BT: những ngoại lệ cần “hàng rào” chặt
Trong nhóm chính sách về tài nguyên và đất đai, cơ chế đặc thù APEC đi xa hơn ở chỗ chấp nhận xử lý hậu kiểm đối với hoạt động đã xảy ra trước khi hoàn thiện thủ tục. Khối lượng khoáng sản đã khai thác, thu hồi trước khi cấp phép sẽ được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này, hoặc được miễn thủ tục cấp phép nếu hoạt động khai thác đã dừng. Đây là cách hợp thức hóa phần việc “đi trước luật” vì yêu cầu tiến độ, đồng thời hạn chế rủi ro pháp lý cho địa phương và nhà đầu tư. Với dự án đối ứng trong hợp đồng BT, cơ chế đặc thù cho phép giao đất từng phần, thay vì chờ đủ điều kiện cho cả dự án. Giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở của dự án đối ứng được phê duyệt, với thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm kể từ khi bàn giao mặt bằng. Nhìn ở góc độ chính sách, đây là những ngoại lệ hợp lý nếu mục tiêu là bảo đảm tiến độ dự án Phú Quốc 2027. Nhưng để không biến cơ chế đặc thù APEC thành tiền lệ “lách luật”, Quốc hội và Chính phủ phải dựng hàng rào kiểm toán, thanh tra đủ mạnh quanh các điểm nới này.
Kết luận: Phú Quốc 2027 là phép thử cho cải cách thủ tục hay “ngoại lệ vĩnh viễn”?
Nếu có một thông điệp rõ ràng từ cơ chế đặc thù APEC, đó là: hệ thống thủ tục hiện hành không phù hợp với những dự án có mốc thời gian cứng, quy mô lớn như Phú Quốc 2027. Từ tháng 3/2025, tỉnh An Giang và các nhà đầu tư đã phải thi công trước khi thủ tục pháp lý hoàn tất, vì nếu tuân thủ đầy đủ trình tự về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, sẽ mất 18–36 tháng chỉ để chuẩn bị khởi công – đồng nghĩa lỡ tiến độ hội nghị. Chính phủ đề nghị Quốc hội thông qua Nghị quyết theo trình tự rút gọn ngay tại kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026, trong khi Hội nghị cấp cao APEC dự kiến diễn ra tháng 11/2027. Khoảng thời gian ngắn này khiến cơ chế đặc thù không còn là lựa chọn mang tính chính trị, mà là nhu cầu kỹ thuật. Câu hỏi lớn là: sau APEC, những bài học từ cơ chế thi công song song, rút gọn thủ tục pháp lý có được dùng để cải cách thủ tục chung, hay sẽ được cất vào ngăn kéo như một ngoại lệ chỉ dành cho các sự kiện đặc biệt? Nếu Việt Nam chọn biến kinh nghiệm Phú Quốc 2027 thành cải cách lâu dài, cơ chế đặc thù APEC sẽ là bước ngoặt tích cực cho môi trường pháp lý. Ngược lại, nó sẽ chỉ được nhớ như một “đường cao tốc tạm thời” xây riêng cho một hội nghị, rồi bỏ lại phía sau.
