Từ bùn nạo vét TP.HCM đến tầm nhìn vật liệu xây dựng tái chế
Chương trình tận dụng bùn nạo vét TP.HCM hướng tới việc biến hàng triệu mét khối bùn phát sinh từ các dự án hạ tầng thành vật liệu xây dựng tái chế dùng cho san lấp và công trình, qua đó giảm áp lực xử lý chất thải hạ tầng, tiết kiệm tài nguyên khoáng sản và thúc đẩy phát triển bền vững đô thị. Hơn 8,4 triệu m³ bùn nạo vét dự kiến phát sinh từ các dự án hạ tầng của TP.HCM trong giai đoạn 2026-2030, nằm trong tổng khối lượng khoảng 17,2 triệu m³ đất, bùn của 55 dự án do Ban Quản lý Dự án Đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư. Nếu xem đây chỉ là chất thải phải xử lý, thành phố sẽ tiếp tục trả giá bằng tiến độ chậm, chi phí vận chuyển và bãi đổ tăng. Ngược lại, coi bùn là dòng vật chất có thể khai thác là bước chuyển quan trọng về tư duy quản lý nguồn lực đô thị.
Khi bùn nạo vét níu chân các dự án chỉnh trang đô thị
Đằng sau không khí thi công hối hả ở các công trình cải tạo kênh rạch là thực tế hạng mục nạo vét bùn vẫn bị treo vì chưa có nơi tiếp nhận phù hợp. Bốn dự án trọng điểm – kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, rạch Xóm Củi, bờ Bắc kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm – đã “đóng băng” phần nạo vét, dù riêng chúng đã chứa hơn 4 triệu m³ bùn cần xử lý. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Việc chưa xác định được nơi tiếp nhận đã khiến hạng mục nạo vét tại 4 dự án này chưa thể triển khai, ảnh hưởng đến tiến độ chung". Chi phí vận chuyển xa đến các điểm tiếp nhận ngoài địa bàn TP.HCM càng làm nhà thầu cân nhắc, buộc họ ưu tiên những hạng mục khác để không làm trễ toàn bộ dự án. Rõ ràng, bùn nạo vét không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà đã trở thành điểm nghẽn phát triển đô thị.
Quyết định 5553: bước ngoặt từ xử lý chất thải hạ tầng sang quản lý tài nguyên
Trong bối cảnh đó, UBND TP.HCM ban hành Quyết định số 5553/QĐ-UBND ngày 26/8/2026, công bố danh mục khu vực, địa điểm tiếp nhận và nhận chìm chất nạo vét trên toàn địa bàn. Danh mục gồm 7 khu vực trên bờ với khả năng tiếp nhận khoảng 12,547 triệu m³ và 1 khu vực nhận chìm ngoài khơi Vũng Tàu với khoảng 13,61 triệu m³. Một số vị trí trên bờ được xác định tiếp nhận để san lấp, trong đó khu công nghiệp Vạn Thương dự kiến tiếp nhận khoảng 8 triệu m³ từ năm 2027 hoặc sớm hơn. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật để “có chỗ đổ bùn”, mà là bước đầu hình thành những địa chỉ có nhu cầu sử dụng chất nạo vét. Thành phố đang chuyển câu chuyện từ đi tìm bãi xử lý sang xem xét khả năng đưa một phần vật chất nạo vét quay lại chu trình đầu tư xây dựng, thay thế một phần vật liệu truyền thống.
Không phải mọi bùn đều là vật liệu xây dựng tái chế
Dù cơ hội rõ ràng, thành phố không thể đơn giản xem toàn bộ khối lượng bùn là vật liệu san lấp. Nghị định 57/2024/NĐ-CP đã đặt ra các tiêu chuẩn và điều kiện để tận dụng sản phẩm nạo vét cho mục đích xây dựng. Thành phần, tính chất lý – hóa và mức độ phù hợp với công trình sẽ quyết định phần nào của dòng vật chất này đủ điều kiện trở thành vật liệu xây dựng tái chế. Trong khi Bộ Xây dựng chưa ban hành đầy đủ hệ tiêu chuẩn, Quyết định 5553 giao Sở Xây dựng xem xét các kết quả thí nghiệm về thành phần, tính chất của chất nạo vét để đánh giá khả năng tận thu phục vụ san lấp cho các dự án trọng điểm. Điều đó mở ra yêu cầu phân loại ngay từ nguồn phát sinh: phần không phù hợp tiếp tục được xử lý theo quy định; phần đáp ứng yêu cầu được kết nối với các dự án có nhu cầu san lấp. Cách làm này là chiếc cầu nối giữa quản lý chất thải hạ tầng và quản lý nguồn vật liệu cho phát triển bền vững đô thị.
Biến thách thức bùn nạo vét thành lợi thế phát triển đô thị bền vững
Nếu kiên trì tiếp cận bùn nạo vét như chất thải, TP.HCM sẽ tiếp tục lãng phí một nguồn vật liệu thứ cấp đáng kể. Nhưng nếu coi đây là tài nguyên đô thị mới, thành phố có cơ hội đồng thời giải quyết bài toán xử lý chất thải hạ tầng và thiếu hụt vật liệu xây dựng. Việc hình thành các điểm tiếp nhận có nhu cầu san lấp, quy định thí nghiệm và đánh giá khả năng tận thu cho thấy khoảng cách giữa “có chỗ đổ bùn” và “có vật liệu để dùng” đang dần được thu hẹp. Khi những điều kiện kỹ thuật được hoàn thiện, một phần bùn nạo vét có thể được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ chi phí xử lý, mà như nguồn vật liệu xây dựng tái chế phục vụ phát triển hạ tầng và phát triển bền vững đô thị. Từ đó, TP.HCM không còn bị bùn níu chân, mà dùng chính dòng vật chất này để bước nhanh hơn trên con đường hiện đại hóa đô thị.
