Từ công trường đến ngày 24/12: vì sao Long Thành phải khai thác theo lộ trình
Quy trình vận hành thử nghiệm 3 giai đoạn của sân bay Long Thành là kế hoạch đưa cảng hàng không mới vào vận hành thương mại một cách tăng dần công suất, vừa kiểm tra đồng bộ hạ tầng, hệ thống kỹ thuật và nhân sự, vừa đánh giá rủi ro trước khi chính thức khai thác toàn bộ mạng bay nội địa, quốc tế và hàng hóa. Đây là bước đệm bắt buộc để bảo đảm an toàn và ổn định cho một dự án hạ tầng hàng không Việt Nam lớn nhất từ trước tới nay. Việc sân bay Long Thành khai thác đúng hẹn không chỉ là câu chuyện tiến độ, mà là phép thử năng lực quản trị rủi ro của toàn bộ hệ thống nhà nước và doanh nghiệp. Nếu chạy kịp mốc 24/12 nhưng bỏ qua chất lượng, Long Thành sẽ trở thành điểm nghẽn mới chứ không phải lời giải cho quá tải.
Ngày 4/10, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã trực tiếp thị sát công trường sân bay Long Thành và chủ trì cuộc làm việc với lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu để “chốt” đường chạy nước rút tiến tới vận hành thương mại. Việc triệu tập đầy đủ các bên cho thấy Chính phủ xem mốc vận hành thương mại sân bay từ 24/12 là cam kết chính trị, chứ không chỉ là kế hoạch kỹ thuật. Nhưng ngay tại hiện trường, thông điệp được nhấn mạnh là không đánh đổi chất lượng lấy tiến độ; Long Thành chỉ được phép cất cánh khi toàn bộ hệ thống chứng minh được mức độ sẵn sàng và an toàn.
Ba giai đoạn vận hành: Long Thành thử sức dần, hành khách phải chấp nhận chờ
Lộ trình vận hành thương mại sân bay được ACV thiết kế theo ba giai đoạn tăng dần công suất, một lựa chọn thận trọng nhưng hợp lý cho một hạ tầng phức tạp như Long Thành. Giai đoạn 1, từ 24/12 đến hết tháng 3, chỉ khai thác khu trung tâm và cánh Tây nhà ga hành khách, với khoảng 20–30 chuyến bay Long Thành mỗi ngày từ Vietnam Airlines và Vietjet, tương đương 6–10% công suất thiết kế và tối đa 366 chuyến bay mỗi tuần. Các đường bay chủ yếu là nội địa và quốc tế chặng ngắn, một phần nhà ga hàng hóa số 1 chỉ xử lý hàng hóa quốc nội rồi mới mở sang quốc tế từ tháng 1 tiếp theo.
Giai đoạn 2, kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10, đặt mục tiêu nâng sản lượng hành khách lên khoảng 50% công suất thiết kế, song song với việc hoàn tất thủ tục cấp phép cho toàn bộ hạ tầng. Đây sẽ là thời đoạn thử sức toàn diện đối với chuỗi dịch vụ và năng lực phối hợp giữa sân bay Long Thành khai thác và các hãng bay. Giai đoạn 3, từ mùa đông tháng 10 trở đi, Long Thành mới bước vào “trạng thái thật” khi vận hành thương mại sân bay ở mức 100% công suất, với mạng bay nội địa, quốc tế và các tuyến vận chuyển hàng hóa đường dài đi thẳng tới châu Âu, Mỹ được khai thông. Hành khách kỳ vọng tiện lợi tức thì, nhưng với lộ trình này, Long Thành cần ít nhất một năm vận hành có kiểm soát trước khi đạt đầy đủ chức năng như hình dung.
ORAT và 55 kịch bản khai thác: bài kiểm tra sống còn của hệ thống
Điểm đáng chú ý nhất trong giai đoạn chuẩn bị không phải là con số 366 chuyến bay/tuần, mà là cách Long Thành được “chạy thử” trước khi đón khách thật. ACV phối hợp với liên danh tư vấn Incheon Airport xây dựng tới 55 kịch bản khai thác, trong đó 15–20 kịch bản cốt lõi dành cho bay thương mại, và chia toàn bộ chương trình thử nghiệm vận hành toàn diện (ORAT) thành 3 đợt xuyên suốt từ tháng 9 đến tháng 12 để bám khuyến nghị của ICAO và IATA. Các bài thử không chỉ kiểm tra từng hệ thống đơn lẻ, mà tập trung vào tình huống phối hợp thật giữa nhân sự, công nghệ, giao thông kết nối, an ninh an toàn, phục vụ hành khách, xử lý hành lý và khai thác khu bay.
Trong tháng 10 và 11, ACV sẽ vận hành khai thác thử sân bay Long Thành, sau đó đánh giá rủi ro và xác nhận mức độ sẵn sàng của toàn bộ hệ thống, hạ tầng và nhân sự trước khi sân bay chính thức khai thác. Đây là giai đoạn không nhiều người dùng thấy được, nhưng lại quyết định trải nghiệm thực tế sau ngày 24/12. Nếu đánh giá rủi ro được thực hiện nghiêm ngặt, Long Thành có cơ hội tránh những sự cố dây chuyền từng xảy ra ở các sân bay khác khi chuyển đổi, từ tắc băng chuyền hành lý đến ách tắc an ninh soi chiếu. Ngược lại, bất kỳ bước bỏ qua nào trong ORAT sẽ quay lại “đòi nợ” bằng sự hỗn loạn khi lưu lượng chuyến bay Long Thành tăng nhanh.
Công trường về đích: tiến độ ấn tượng nhưng thách thức kỹ thuật vẫn lộ rõ
Mặt tích cực là khối lượng xây lắp đã đi được một quãng đường dài: các trụ sở cơ quan quản lý nhà nước như hải quan, công an, kiểm dịch, cảng vụ đã cơ bản hoàn thành; đài kiểm soát không lưu và trang thiết bị quản lý bay đã hoàn thiện hầu hết hạng mục kỹ thuật; phần xây dựng cơ bản nhà ga hành khách được báo cáo đã đạt 100% và nhiều gói thầu hạ tầng chính đã hoàn tất nghiệm thu hoặc đạt trên 90% khối lượng. Tổng cộng 12/16 gói thầu của dự án thành phần 3 được đánh giá đáp ứng điều kiện tiến độ hướng tới mục tiêu khai thác thương mại vào tháng 12.
Tuy vậy, tiến độ ấn tượng không che được thực tế là Long Thành đang bước vào giai đoạn nhạy cảm nhất: tích hợp hàng chục hệ thống kỹ thuật phức tạp trong nhà ga, tuyến ống nhiên liệu, khu bảo dưỡng kỹ thuật, trung tâm suất ăn và mạng giao thông kết nối. Chính tại cuộc thị sát, Phó Thủ tướng đã yêu cầu giải quyết dứt điểm các vướng mắc tại các khu vực trọng điểm như mái nhà ga, quầy check-in tự động, hệ thống băng chuyền hành lý, đồng thời nhấn mạnh không được phép đánh đổi an toàn để chạy theo mốc thời gian. Càng đến gần ngày vận hành thương mại sân bay, rủi ro không nằm ở bê tông, cốt thép, mà ở khả năng đồng bộ giữa con người, quy trình và công nghệ.
Tác động lên hành khách và hệ thống hàng không: cơ hội lớn, áp lực cũng lớn
Với hành khách, Long Thành sẽ không phải là “phép màu” tức thì, mà là sự thay đổi dần dần trong 12–18 tháng. Giai đoạn đầu, khi chỉ vận hành 6–10% công suất và tập trung vào một phần mạng bay ngắn, người dùng sẽ thấy một sân bay mới, hiện đại hơn, nhưng chưa chắc đã nhanh hơn nếu các quy trình còn đang học hỏi. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn 2 và 3 với 50%, rồi 100% công suất và các tuyến bay quốc tế đường dài được mở, Long Thành mới thực sự phát huy vai trò điểm trung chuyển, giảm tải cho các sân bay chật chội và mở rộng lựa chọn chuyến bay Long Thành thẳng tới nhiều thị trường.
Về phía hệ thống hạ tầng hàng không Việt Nam, Long Thành là bài kiểm tra xem chúng ta có thể vận hành một hub hiện đại theo chuẩn quốc tế hay không. Cuộc họp liên ngành ngày 4/10 cho thấy sự vào cuộc của cả bộ máy trung ương, địa phương và doanh nghiệp. Nhưng sau ngày khai trương, mọi ánh mắt sẽ chuyển sang cách sân bay Long Thành khai thác thực sự: có giảm được tình trạng trễ chuyến, tắc nhà ga, quá tải an ninh, hay lại lặp lại vòng luẩn quẩn đã thấy ở các cảng khác. Kết luận rõ ràng là: nếu ORAT, đánh giá rủi ro và đào tạo nhân sự được làm đến nơi đến chốn, Long Thành có cơ hội trở thành cú nhảy chất lượng; nếu không, 24/12 sẽ chỉ là lễ cắt băng đẹp, còn thách thức thì vẫn nguyên vẹn.
