Một khởi đầu mang ý nghĩa tri ân
Chuyến thăm Hội An của Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk là điểm mở đầu ngoại giao gắn với ký ức về người đã góp phần gìn giữ phố cổ: kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski. Ngày 24/10, trong chuyến thăm chính thức Việt Nam, ông Tusk cùng đoàn đại biểu cấp cao tham quan phố cổ và đặt hoa tại tượng đài ông Kwiatkowski trên đường Trần Phú. Việc chọn Đà Nẵng làm điểm dừng chân đầu tiên, trước các hoạt động ngoại giao tại Hà Nội, khiến hành trình không chỉ là một lịch trình nghi lễ. Hội An đặt quan hệ hai nước vào một không gian cụ thể, nơi dấu ấn của một người Ba Lan còn hiện diện trong công việc bảo tồn di sản Việt Nam. Đó là lựa chọn giàu sức gợi: trước khi nói về tương lai, chuyến thăm dành một khoảnh khắc để ghi nhận món nợ ký ức.
Kazik nhìn thấy kho báu trong phố cổ nghèo khó
Kazimierz Kwiatkowski, thường được gọi là Kazik, lần đầu đến Hội An vào tháng 7/1982 khi đang tham gia công tác bảo tồn, phục hồi di tích tại Mỹ Sơn. Khi ấy, thành phố còn nghèo sau chiến tranh; nhiều nhà cổ xuống cấp, phố xá trầm lắng và du lịch chưa phát triển. Dẫu vậy, ông nhận ra giá trị đặc biệt trong quần thể kiến trúc nơi đây và nói với lãnh đạo địa phương rằng Hội An đang nắm giữ một kho báu di sản. Lời nhận định ấy đáng nhớ bởi nó không dừng ở sự ngưỡng mộ. Kazik dành ngày nghỉ cuối tuần để khảo sát, đo vẽ và nghiên cứu kiến trúc Hội An, không nhận thù lao. Câu chuyện cho thấy bảo tồn thường bắt đầu từ một hành động khó đo đếm: nhìn thấy giá trị khi nó chưa được số đông công nhận.
Những bản vẽ đặt nền móng cho công tác bảo tồn
Từ cuối năm 1982 đến năm 1984, Kazik phối hợp với các kiến trúc sư thuộc Trung tâm Thiết kế Tu bổ Di tích Trung ương đo vẽ công trình, lập bản đồ và sơ đồ mặt bằng khu phố cổ, đồng thời hướng dẫn cán bộ địa phương xây dựng hồ sơ khoa học. Công việc phần lớn làm thủ công trong điều kiện thiếu phương tiện kỹ thuật, nhưng các tài liệu khảo sát đã góp phần quan trọng vào hồ sơ đề nghị công nhận khu phố cổ Hội An là di tích quốc gia. Đóng góp ấy nhắc rằng di sản Hội An không tự nhiên được bảo vệ chỉ nhờ vẻ đẹp của những mái nhà cũ. Cần có người ghi chép, đo đạc, lập luận và thuyết phục để giá trị kiến trúc trở thành trách nhiệm chung. Bó hoa của ông Tusk vì thế hướng tới cả một quá trình lao động bền bỉ, chứ không chỉ một cá nhân.
Hội An khiến ngoại giao có chiều sâu ký ức
Điểm dừng chân Hội An làm cho chuyến thăm chính thức của Thủ tướng Ba Lan có thêm một lớp nghĩa: sự gắn bó giữa hai nước không chỉ được kể qua các cuộc gặp cấp cao, mà còn qua di sản và những con người đã cùng chăm nom di sản ấy. Tại số 138 Trần Phú, tượng đài Kazimierz Kwiatkowski nhắc người đi qua rằng một chuyên gia nước ngoài đã dành nhiều năm cho công tác bảo tồn các di sản văn hóa miền Trung. Ông Tusk tham quan phố cổ và đặt hoa tưởng niệm, một cử chỉ ngắn nhưng gợi ra lịch sử hợp tác cụ thể giữa con người với con người. Chọn Hội An làm nơi bắt đầu vì thế là lựa chọn thuyết phục: nó đưa ký ức về Kazik vào trung tâm câu chuyện, đồng thời nhắc rằng bảo tồn cần được tiếp nối bằng sự trân trọng và trách nhiệm.
