Kỳ thi học sinh giỏi bước vào giai đoạn giám sát bằng dữ liệu
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là kỳ tuyển chọn học sinh xuất sắc ở các môn học phổ thông, nay đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất siết chặt an ninh kỳ thi bằng hệ thống camera phòng thi, thiết bị dò kim loại và chấm thi số hóa, nhằm chống gian lận công nghệ cao và củng cố niềm tin của phụ huynh, học sinh vào tính minh bạch của kết quả. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đăng tải dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung Quy chế thi chọn học sinh giỏi cấp quốc gia để lấy ý kiến rộng rãi. Điểm nhấn của dự thảo không nằm ở việc thay đổi cấu trúc đề thi, mà ở việc chuyển từ giám sát thủ công sang kiểm soát bằng quy trình kỹ thuật, đặt kỳ thi vào một «vùng sáng» dữ liệu có thể kiểm tra và đối soát. Với phụ huynh, đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là bước thử xem hệ thống khảo thí có đủ quyết tâm bảo vệ tính liêm chính hay không.
Camera phòng thi và thiết bị dò kim loại: lớp an ninh mới, áp lực mới
Dự thảo nêu rõ việc bố trí camera phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề thi và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt quá trình tổ chức kỳ thi học sinh giỏi. Hệ thống này phải kết nối có dây trong mạng cục bộ, không dùng Internet hoặc kết nối không dây để bảo đảm an toàn và bảo mật dữ liệu. Sau buổi thi cuối cùng, thiết bị lưu trữ dữ liệu camera sẽ được niêm phong và bảo quản tối thiểu 9 tháng, trở thành căn cứ pháp lý khi cần kiểm tra, xử lý vi phạm. Song song, tất cả vật dụng và thiết bị điện tử thí sinh mang vào khu vực thi được kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại trước khi vào phòng thi. Về kỹ thuật, đây là bước tiến cần thiết trước làn sóng thiết bị gian lận siêu nhỏ; nhưng về tâm lý, nhiều học sinh giỏi vốn quen với niềm tin vào "tự trọng học thuật" có thể cảm thấy mình bị đối xử như người dễ vi phạm. Phụ huynh vì thế cần chuẩn bị tinh thần cho con: xem kiểm tra an ninh như một thủ tục bình thường, không phải sự nghi ngờ cá nhân.
Chấm thi số hóa: cơ hội giảm nghi ngờ, thách thức về minh bạch
Ở khâu chấm thi, dự thảo chuyển mạnh sang chấm thi số hóa: bài thi giấy được quét để tạo bản số hóa, sau đó giám khảo chấm trực tiếp trên hệ thống phần mềm. Phần mềm tự động tạo phách điện tử, gán mã định danh và phân công ngẫu nhiên bài thi cho giám khảo độc lập; mỗi người chỉ nhìn thấy bài được giao, không biết thông tin thí sinh hay điểm của người khác. Sau khi chấm, hệ thống tự đối sánh kết quả từng câu, nếu chênh lệch thì buộc giám khảo rà soát, chấm lần ba hoặc chấm chung. Lịch sử thao tác chấm được lưu lại để phục vụ kiểm tra. Về bản chất, cơ chế này làm giảm đáng kể không gian cho can thiệp chủ quan ở các khâu làm phách, chuyển bài, chỉnh điểm – những điểm thường gây hoài nghi trong các kỳ thi. Tuy vậy, muốn phụ huynh yên tâm, ngành giáo dục cần công bố rõ quy trình vận hành, quyền tiếp cận dữ liệu khi có khiếu nại và cách xử lý các trường hợp điểm chênh lệch.
Vì sao phải siết an ninh kỳ thi học sinh giỏi vào lúc này?
Việc sửa đổi Quy chế diễn ra trong bối cảnh mô hình quản lý chính quyền địa phương 2 cấp và sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh, buộc phải điều chỉnh cách tổ chức kỳ thi trên toàn quốc. Đồng thời, yêu cầu phát triển học sinh giỏi trong các lĩnh vực STEM và trí tuệ nhân tạo, cùng mục tiêu chuyển đổi số trong khảo thí, được cụ thể hóa qua kỳ thi học sinh giỏi. Quan trọng hơn, những năm gần đây xuất hiện nhiều thiết bị gian lận công nghệ cao, từ tai nghe siêu nhỏ đến thiết bị truyền tin tinh vi, khiến việc coi thi bằng quan sát mắt thường bộc lộ nhiều khoảng trống rủi ro. Lợi ích đi kèm kết quả kỳ thi – tuyển thẳng đại học, học bổng, cơ hội đội tuyển quốc tế – làm áp lực thành tích tăng lên, kéo theo nguy cơ vi phạm nếu không có lớp an ninh kỳ thi đủ mạnh. "Các đề xuất mới như lắp camera giám sát, dùng máy dò kim loại hay chấm thi trên máy tính phản ánh xu hướng ứng dụng công nghệ vào công tác khảo thí". Câu hỏi còn lại là: chúng ta sẽ dùng công nghệ để kiểm soát, hay để minh bạch hóa và đối thoại với xã hội?
Phụ huynh, học sinh cần chuẩn bị gì trước cuộc "đại chỉnh sửa"?
Dù dự thảo vẫn đang lấy ý kiến đến ngày 6/9 và chưa thành quy định cuối cùng, nhiều điểm có khả năng sẽ định hình lâu dài cách tổ chức kỳ thi học sinh giỏi. Theo đề xuất, mỗi Sở Giáo dục và Đào tạo có thể đăng ký tối đa 10–30 thí sinh cho đội tuyển mỗi môn, các đại học quốc gia tối đa 15, đơn vị khác tối đa 10; một số nơi còn được tăng thêm thí sinh khi có huy chương quốc tế. Điều này cho thấy kỳ thi vẫn giữ vai trò quan trọng trong chính sách phát triển nhân tài, không phải bị "siết" để thu hẹp cơ hội. Với thí sinh, việc nắm rõ quy trình kiểm tra bằng thiết bị dò kim loại và camera phòng thi giúp giảm lo lắng; với phụ huynh, điều cần làm không phải can thiệp vào kỹ thuật, mà là cùng con xây dựng thái độ thi cử lành mạnh: tôn trọng quy chế, chấp nhận chấm thi số hóa như tấm lưới bảo vệ công bằng. Nếu ngành giáo dục đi tiếp một bước – công khai hơn dữ liệu và quy trình – thì các biện pháp an ninh kỳ thi ngày hôm nay có thể trở thành nền tảng niềm tin ngày mai, thay vì rào cản tâm lý.
