Hai trung tâm công nghiệp điện gió ngoài khơi: chiến lược bứt phá, không phải lựa chọn dè dặt
Chiến lược xây dựng hai trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo ven biển đến năm 2030 là định hướng tập trung điện gió ngoài khơi Việt Nam thành các "thung lũng công nghiệp xanh" có cả chế tạo, dịch vụ, logistics và xuất khẩu, nhằm tạo lợi thế cạnh tranh khu vực thay vì chỉ dừng lại ở việc lắp đặt vài dự án rời rạc. Nếu coi đây là một bước đi thăm dò, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội dịch chuyển chuỗi cung ứng sang Việt Nam trong giai đoạn điện gió toàn cầu tăng tốc. Ngược lại, nếu xem nó là trục chiến lược công nghiệp mới, mọi quy hoạch cảng, công nghiệp hỗ trợ, đào tạo nhân lực và kết nối lưới điện phải xoay quanh hai trung tâm này. Trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, mục tiêu phát triển ít nhất 6 GW điện gió ngoài khơi cho hệ thống vào năm 2030 thể hiện rõ tham vọng đó.
Bài toán hệ sinh thái tái tạo: từ cảng nước sâu đến chuỗi dịch vụ trên bờ
Điện gió ngoài khơi Việt Nam chỉ có ý nghĩa cạnh tranh khi đi cùng một hệ sinh thái tái tạo hoàn chỉnh, trong đó hạ tầng cảng nước sâu là "trái tim" nhưng không phải là mảnh ghép duy nhất. Các tuabin ngoài khơi dùng cấu kiện siêu trường, siêu trọng, yêu cầu mớn nước trên 10m, nền bãi chịu tải 15–25 tấn/m² và mặt bằng hàng chục đến hàng trăm hecta để chế tạo, lưu trữ, lắp ráp và trung chuyển. Nếu chỉ tập trung vào cảng, Việt Nam sẽ trở thành điểm trung chuyển lắp ráp, còn giá trị cao nhất của chuỗi – thiết kế, R&D, dịch vụ vận hành bảo dưỡng – tiếp tục nằm ở nước khác. Hướng đi được đề xuất khá rõ: cụm cảng phía Nam (Vũng Tàu – Bình Thuận – Ninh Thuận) tận dụng di sản dầu khí để chế tạo móng cố định, trạm biến áp ngoài khơi và làm căn cứ dịch vụ; cụm phía Bắc (Hải Phòng – Quảng Ninh) dựa trên luyện thép, cơ khí, doanh nghiệp phụ trợ để xây chuỗi nhà máy phục vụ các dự án ở Vịnh Bắc Bộ.
Vĩnh Long: từ cánh đồng điện gió đến tham vọng trung tâm xuất khẩu năng lượng
Nếu hai trung tâm công nghiệp ven biển là trục ngoài khơi, Vĩnh Long đang nổi lên như một mắt xích trên bờ với tham vọng trở thành trung tâm xuất khẩu năng lượng tái tạo của vùng và cả nước. Hiện địa phương có 15 dự án điện gió vận hành thương mại với tổng công suất 650 MW, sản lượng năm 2025 đạt hơn 1,5 tỷ kWh, mang lại giá trị sản xuất gần 3.000 tỷ đồng, và 8 tháng đầu năm 2026 đạt 1,194 tỷ kWh, tương ứng hơn 2.260 tỷ đồng. Đây không chỉ là con số đẹp về Vĩnh Long xuất khẩu điện trong tương lai, mà còn là tín hiệu cho thấy đồng bằng sông Cửu Long có thể tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái tái tạo quốc gia. Tỉnh đã cấp chủ trương đầu tư cho 18 nhà máy điện gió với tổng công suất 1.243 MW, trong đó khoảng 1.000 MW điện gió ngoài khơi dự kiến tiếp bờ vào tỉnh – lựa chọn cho phép kết nối trực tiếp với các trung tâm công nghiệp điện gió trên biển và mở hướng xuất khẩu năng lượng khu vực.
Năng lực nội địa và bài học quốc tế: Việt Nam không xuất phát từ con số 0
Điểm tích cực là Việt Nam không bước vào điện gió ngoài khơi từ con số 0; nhiều năng lực đã được tích lũy qua hàng chục năm trong ngành dầu khí như chế tạo kết cấu thép, xây dựng trạm biến áp ngoài khơi, khảo sát biển, dịch vụ cảng, vận hành tàu và logistics. Một đơn vị tiêu biểu đã thiết kế và chế tạo trạm biến áp ngoài khơi cho các dự án điện gió tại Đài Loan với công suất từ 495 đến hơn 530 MW, mỗi trạm nặng hơn 3.000 tấn, phần chân đế khoảng 8.000 tấn. Những hợp đồng như vậy là "sơ đồ nguyên tử" của một hệ sinh thái tái tạo: doanh nghiệp nội địa học tiêu chuẩn quốc tế, tăng năng lực đáp ứng gói thầu, rồi mang kinh nghiệm đó quay về thị trường trong nước. Mô hình cảng Esbjerg (Đan Mạch) và Sán Đầu (Trung Quốc) cho thấy lợi thế thật sự nằm ở sự tích hợp: hơn 200 doanh nghiệp dùng chung hạ tầng, phối hợp từ R&D, thiết kế đến logistics, thử nghiệm và chứng nhận, tạo ra một trung tâm công nghiệp năng lượng cạnh tranh toàn cầu.
Kết luận: Lợi thế không nằm ở công suất, mà ở cách tích hợp chuỗi giá trị
Nếu chỉ nhìn vào mục tiêu tối thiểu 6 GW điện gió ngoài khơi vào năm 2030, Việt Nam dễ rơi vào ảo tưởng rằng công suất cao tự động đồng nghĩa với lợi thế khu vực. Thực tế, các nước đã đi trước đang chuyển hóa điện gió ngoài khơi thành trung tâm công nghiệp năng lượng với tích hợp chế tạo, dịch vụ và xuất khẩu; Esbjerg là minh chứng khi thu hút hơn 200 doanh nghiệp và tạo khoảng 10.000 việc làm từ một cảng từng phục vụ dầu khí. Để hai trung tâm công nghiệp điện gió ngoài khơi trở thành điểm tựa cạnh tranh, Việt Nam phải dứt khoát với tư duy "điện là hạ tầng" và coi đây là chiến lược công nghiệp: thiết kế cơ chế PPP cho cảng chuyên dụng, bảo đảm danh mục dự án ổn định 20–25 năm, xây lộ trình nội địa hóa và kết nối sâu với các địa phương như Vĩnh Long đang hướng tới xuất khẩu năng lượng tái tạo. Trong cuộc đua khu vực, lợi thế sẽ thuộc về quốc gia nào hiểu rằng hệ sinh thái tái tạo quan trọng không kém – thậm chí hơn – bản thân các tuabin ngoài khơi.
