Nghịch lý mắc ca: xuất khẩu tăng vọt nhưng vẫn thiếu nguyên liệu
Mắc ca Việt Nam xuất khẩu tăng nhanh là hiện tượng một ngành hạt dinh dưỡng chuyển dịch từ bán nguyên liệu thô sang phát triển sản phẩm chế biến, trong khi vùng nguyên liệu nội địa vẫn trong giai đoạn hoàn thiện và chưa đáp ứng đủ nhu cầu của các nhà máy chế biến lẫn thị trường tiêu dùng trong nước. Trong 7 tháng đầu năm 2026, các sản phẩm mắc ca chế biến của Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng đáng chú ý, còn kim ngạch mắc ca tươi lại đi xuống. Diễn biến này cho thấy ngành đang chủ động chuyển hướng sang chế biến sâu thay vì phụ thuộc vào xuất khẩu hạt thô. Tuy nhiên, ngay trong bức tranh tươi sáng đó lại xuất hiện nghịch lý: xuất khẩu tăng, diện tích trồng mắc ca mở rộng, nhưng doanh nghiệp vẫn phải nhập khẩu mắc ca để duy trì hoạt động.
Điểm mấu chốt của nghịch lý không nằm ở ý chí của doanh nghiệp, mà ở độ “chín” của vùng nguyên liệu. Khi mắc ca là cây công nghiệp lâu năm, cần nhiều năm để ổn định năng suất và chất lượng, thì việc mở rộng diện tích và tăng công suất nhà máy diễn ra nhanh hơn khả năng cho thu hoạch của vườn cây. Nói cách khác, chuỗi giá trị mắc ca Việt Nam đang chạy nhanh hơn đôi chân vùng trồng.
Xuất khẩu tăng 346%: thành công nhờ sản phẩm chế biến mắc ca
Điểm sáng rõ nhất trong bức tranh mắc ca Việt Nam xuất khẩu là sự bứt phá của sản phẩm chế biến mắc ca. Trong 7 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu mắc ca đạt gần 34 triệu USD, trong đó mắc ca tươi mang về gần 18 triệu USD nhưng giảm 11,2% so với cùng kỳ. Trái lại, nhóm sản phẩm chế biến mắc ca đạt gần 16 triệu USD và tăng tới 346%. Câu chuyện ở đây không chỉ là con số, mà là sự lựa chọn chiến lược: ưu tiên gia tăng giá trị thay vì bán hạt thô. "Nhóm sản phẩm mắc ca đã qua chế biến đạt kim ngạch gần 16 triệu USD, tăng tới 346%".
Các sản phẩm chế biến mắc ca như nhân sấy, bánh kẹo, sữa hạt, bơ mắc ca hay dầu mắc ca đang mở ra biên lợi nhuận cao hơn so với xuất khẩu hạt tươi. Điều này phù hợp xu hướng toàn cầu, khi thị trường hạt dinh dưỡng ưu tiên sản phẩm tiện lợi, đa công dụng. Đồng thời, sự dịch chuyển sang chế biến sâu cũng giúp doanh nghiệp chủ động hơn về thương hiệu, tiêu chuẩn chất lượng, và khả năng đàm phán giá. Vấn đề là, để duy trì đà tăng trưởng này, các nhà máy phải hoạt động ổn định quanh năm – mà muốn vậy, nguồn nguyên liệu mắc ca trong nước phải đủ dồi dào và đồng đều, điều hiện nay chưa làm được.
Diện tích trồng mắc ca lớn nhưng năng suất thương mại còn nhỏ
Trên giấy tờ, diện tích trồng mắc ca của Việt Nam đã vượt 46.000 ha, chủ yếu tại Tây Bắc, Tây Nguyên và những vùng có khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp. Nghe qua, nhiều người nghĩ rằng chừng đó là đủ để tự chủ nguồn cung. Nhưng thực tế, diện tích lớn không đồng nghĩa với sản lượng mắc ca thương mại tương ứng. Mắc ca là cây lâu năm; với cây ghép, quả có thể bắt đầu xuất hiện từ khoảng năm thứ ba, nhưng để đạt năng suất mắc ca cao và ổn định cần thêm một thời gian dài.
Nhiều diện tích mới trồng vẫn đang trong giai đoạn kiến thiết cơ bản hoặc mới cho những vụ thu hoạch đầu, nên sản lượng chưa đáng kể. Theo số liệu đã công bố, sản lượng mắc ca Việt Nam năm 2025 ước đạt hơn 20.000 tấn quả tươi – con số cho thấy quy mô còn khiêm tốn so với tham vọng chế biến sâu và xuất khẩu. Thực tế này chứng minh vùng nguyên liệu mắc ca trong nước vẫn trong quá trình hoàn thiện, sản lượng giữa các vùng không đều và chất lượng hạt cũng chênh lệch. Vậy nên, khoảng cách giữa diện tích trồng và năng lực cung ứng thương mại vẫn còn rất lớn.
Vì sao doanh nghiệp vẫn phải nhập khẩu mắc ca?
Một câu hỏi khó bỏ qua là: nếu đã xuất gần 34 triệu USD mắc ca, vì sao Việt Nam vẫn phải nhập khẩu? Trong 7 tháng đầu năm 2026, kim ngạch nhập khẩu mắc ca đạt khoảng 30 triệu USD, gần tương đương giá trị xuất khẩu. Nói một cách thẳng thắn, vùng trồng trong nước chưa thể đáp ứng đúng và đủ cho nhu cầu chế biến. Thời điểm thu hoạch không trùng với kế hoạch sản xuất của nhà máy, sản lượng giữa các vùng không đồng đều, chất lượng hạt cũng khác nhau.
Do đó, nhiều cơ sở chế biến buộc phải sử dụng song song mắc ca trong nước và mắc ca nhập khẩu để duy trì hoạt động. Đây không chỉ là câu chuyện thiếu – đủ về số lượng, mà còn là bài toán ổn định nguồn cung. Khi doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền chế biến, họ không thể chấp nhận tình trạng “được mùa thì chạy, hết mùa thì nằm im”. Nhập khẩu mắc ca lúc này là giải pháp tình thế để giữ khách hàng, giữ thị phần xuất khẩu và tránh nguy cơ mất chỗ đứng vào tay các đối thủ đã ổn định vùng nguyên liệu lâu năm.
Triển vọng và điều kiện để mắc ca Việt Nam bớt phụ thuộc nhập khẩu
Dù còn lệ thuộc nhập khẩu mắc ca, triển vọng ngành vẫn rất lớn. Nhu cầu thế giới với các loại hạt giàu dinh dưỡng, trong đó có mắc ca, được dự báo tiếp tục tăng; đến năm 2030, thị trường có thể cần khoảng 220.000 tấn nhân mắc ca, tương đương khoảng 850.000 tấn hạt tươi. Hiệp hội Mắc ca Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, diện tích mắc ca có thể đạt 130.000–150.000 ha và kim ngạch xuất khẩu sản phẩm mắc ca vượt 100 triệu USD.
Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích trồng mắc ca chỉ là bước khởi đầu. Muốn giảm phụ thuộc nhập khẩu, điều quan trọng hơn là hình thành vùng nguyên liệu ổn định, kiểm soát chất lượng giống, chuẩn hóa quy trình canh tác và tiếp tục đẩy mạnh sản phẩm chế biến mắc ca. Khi nhiều diện tích trồng bước vào giai đoạn khai thác ổn định trong những năm tới, khả năng tự chủ nguyên liệu sẽ phụ thuộc rất lớn vào chất lượng vùng trồng và năng lực chế biến của doanh nghiệp. Nghịch lý hiện nay – xuất khẩu tăng nhưng vẫn phải nhập khẩu – chỉ được giải nếu chuỗi trồng trọt, thu hoạch và chế biến chuyển từ “chạy theo diện tích” sang “đầu tư chiều sâu cho năng suất và chất lượng”.
