Thành phố trực thuộc Trung ương: bước ngoặt quyền lực và kỳ vọng mới
Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trên cơ sở nguyên trạng hai tỉnh hiện nay là một bước nâng cấp hành chính quan trọng, đưa hai địa phương trở thành thành phố trực thuộc Trung ương với vai trò, quyền hạn và trách nhiệm lớn hơn trong hệ thống chính quyền địa phương của Việt Nam. Đây không chỉ là thay đổi tên gọi, mà là quyết định tái định vị hai cực tăng trưởng ở vùng đồng bằng sông Hồng, đặt kỳ vọng về quản trị đô thị hiện đại, phát triển kinh tế – xã hội nhanh hơn và gắn kết chặt chẽ hơn với chiến lược quốc gia. Chiều 4/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét, cho ý kiến đối với các dự thảo nghị quyết về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh. Ngày 6/8, Chính phủ trình Quốc hội xem xét, quyết định việc thành lập hai thành phố trên cơ sở giữ nguyên diện tích tự nhiên, dân số và đơn vị hành chính hiện có. Quy trình diễn ra dồn dập cho thấy đây là ưu tiên chính trị rõ ràng, phản ánh nhận thức rằng mô hình tỉnh hiện tại đã không còn tương xứng với tầm vóc phát triển của hai địa phương.
Vì sao Quảng Ninh và Bắc Ninh đủ điều kiện lên thành phố trực thuộc Trung ương?
Điểm cốt lõi khiến thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được đề xuất nâng cấp là việc cả hai đáp ứng đầy đủ 5/5 điều kiện theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 và đạt 7/7 tiêu chuẩn thành lập thành phố trực thuộc Trung ương theo Nghị quyết 112/2025/UBTVQH15. Đây là trường hợp hiếm hoi khi một địa phương được đánh giá “tròn điểm” cả về pháp lý lẫn thực tiễn, báo hiệu sự chuyển dịch trọng tâm phát triển về phía hai cực mới ở phía Đông Bắc Tổ quốc. Theo tờ trình của Chính phủ, hai địa phương đều có vị trí chiến lược và quy mô kinh tế thuộc nhóm dẫn đầu vùng đồng bằng sông Hồng cũng như cả nước. Quảng Ninh giữ vai trò cửa ngõ giao thương với Trung Quốc, sở hữu hạ tầng giao thông đa phương thức hiện đại, đóng góp 2,87% GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng đồng bằng sông Hồng. Bắc Ninh lại là trung tâm công nghiệp công nghệ cao, với quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước và thứ 3 vùng đồng bằng sông Hồng, chiếm 4,1% GDP cả nước và 13,6% GDP của vùng. Những con số này là bằng chứng rõ ràng: hai tỉnh đã vận hành như các cực đô thị – công nghiệp quy mô lớn từ lâu, và danh xưng thành phố trực thuộc Trung ương chỉ là bước hợp thức hóa đúng lúc.
Nâng cấp hành chính nhưng giữ nguyên địa giới: thay đổi ít thấy được
Một điểm gây tranh luận nhưng cũng là nét thận trọng của lần nâng cấp hành chính này là việc thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được thành lập trên cơ sở giữ nguyên diện tích tự nhiên, dân số và đơn vị hành chính cấp xã của hai tỉnh hiện nay. Thành phố Quảng Ninh có diện tích 6.231,27 km², dân số 1.523.400 người với 54 đơn vị hành chính cấp xã (30 phường, 22 xã, 2 đặc khu). Thành phố Bắc Ninh có diện tích 4.713,75 km², dân số 3.989.623 người với 99 đơn vị hành chính cấp xã (45 phường, 54 xã). Nói cách khác, người dân không thấy ranh giới hành chính bị xáo trộn; điều thay đổi nằm ở cấp độ quyền lực và cơ chế quản trị. Chính phủ đề xuất sau khi thành lập, hai thành phố tiếp tục sử dụng nguyên trạng trụ sở và tài sản công; "trước mắt, tổ chức bộ máy cùng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức cơ bản được giữ nguyên". Đây là bước đi khôn ngoan: tránh cú sốc hệ thống khi chuyển sang mô hình chính quyền đô thị, đồng thời tạo khoảng thời gian để rà soát, sắp xếp lại bộ máy theo chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương. Tuy nhiên, cách tiếp cận “đổi tên trước, cải cách sau” cũng đặt áp lực phải cải tổ thật sự, nếu không danh xưng mới sẽ khó mang lại hiệu quả quản trị tương xứng.
Lộ trình thực thi: mốc thời gian rõ nhưng trách nhiệm nặng
Lộ trình nâng cấp hành chính đã được thiết kế khá rõ ràng, cho thấy quyết tâm chính trị cao lẫn áp lực tiến độ. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, tờ trình và các đề án thành lập thành phố Quảng Ninh, thành phố Bắc Ninh để trình Quốc hội xem xét vào ngày 6/8, đồng thời chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác của toàn bộ thông tin và số liệu. Ngày 6/8, Chính phủ đã chính thức trình Quốc hội xem xét, quyết định việc thành lập hai thành phố. Về thời điểm hiệu lực, cơ quan thẩm tra tán thành quy định Nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh từ ngày 20/9/2026. Trước đó, 100% thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội có mặt đã biểu quyết thông qua dự thảo Nghị quyết về việc thành lập 12 phường thuộc tỉnh Bắc Ninh – một bước chuẩn bị quan trọng để cấu trúc đô thị phù hợp với mô hình thành phố trực thuộc Trung ương. Cơ quan thẩm tra kiến nghị Quốc hội không chỉ tán thành hai nghị quyết, mà còn đề nghị Chính phủ chỉ đạo địa phương "khẩn trương chuẩn bị tổ chức bộ máy, thay đổi con dấu và các điều kiện cần thiết" để chính quyền đô thị mới vận hành đồng bộ ngay sau khi nghị quyết được thông qua. Mốc thời gian thì rõ, câu hỏi còn lại là năng lực thực thi liệu có theo kịp nhịp độ nâng cấp hành chính.
Từ cực tăng trưởng vùng đến trọng điểm quốc gia: kỳ vọng và câu hỏi mở
Nhìn rộng hơn, việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh là sự thừa nhận vai trò "đặc biệt quan trọng" của hai địa phương đối với vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước. Quảng Ninh được định vị là trung tâm kinh tế biển hiện đại, trung tâm du lịch quốc gia mang tầm quốc tế, đô thị xanh, thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu. Bắc Ninh lại đi theo hướng đô thị thông minh, xanh, hiện đại, bền vững, gắn với bản sắc văn hóa Kinh Bắc và nền tảng công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ hiện đại, logistics đồng bộ. Cả hai đang từng bước khẳng định vai trò là cực tăng trưởng quan trọng của Vùng Thủ đô và cả nước. Tuy vậy, nâng cấp hành chính không tự động tạo ra chất lượng sống tốt hơn hay quản trị hiệu quả hơn. Nghị quyết thành lập thành phố chỉ là "tiền đề quan trọng để Quảng Ninh và Bắc Ninh tiếp tục phát triển theo định hướng tại các Nghị quyết, Kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị". Phần việc khó nằm ở chỗ biến các lợi thế hiện có – từ hạ tầng giao thông, FDI, thu ngân sách cho tới bản sắc văn hóa – thành chính sách đô thị thông minh và bao trùm. Nếu làm được, hai thành phố trực thuộc Trung ương mới không chỉ là biểu tượng nâng cấp hành chính, mà còn là phòng thí nghiệm cho mô hình phát triển vùng linh hoạt hơn trong hệ thống chính quyền Việt Nam.
