Hướng nghiệp STEM: Từ phong trào tự phát thành yêu cầu bắt buộc
Hướng nghiệp học sinh STEM là quá trình nhà trường tổ chức tư vấn, trải nghiệm nghề nghiệp gắn với các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ, tích hợp trong chương trình giáo dục và hoạt động ngoại khóa để giúp học sinh hiểu năng lực, sở thích của mình, nhận diện nhu cầu thị trường lao động và lựa chọn lộ trình học tập sau tốt nghiệp một cách có trách nhiệm và thực tế. Năm học 2026-2027, Sở GD-ĐT TPHCM công bố kế hoạch hướng nghiệp, phân luồng học sinh với nhiều điểm mới, biến hoạt động vốn mang tính phong trào ở nhiều nơi thành một yêu cầu được tổ chức bài bản, có mục tiêu dài hạn và cơ chế phối hợp rõ ràng. Đây là bước chuyển từ "tư vấn cho có" sang định hướng nghề nghiệp mang tính hệ thống, đặt STEM ở vị trí trung tâm.
Chính sách mới: Đưa ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật công nghệ thành ưu tiên
Điểm then chốt của kế hoạch năm học 2026-2027 là định hướng rõ ràng học sinh vào các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ. Thay vì để học sinh chọn nghề dựa trên trào lưu, nhà trường phải tăng cường định hướng nghề nghiệp trong chương trình giáo dục phổ thông, thiết kế môn học, chuyên đề lựa chọn và hoạt động tự chọn phù hợp năng lực, sở thích của từng em và yêu cầu phân luồng học sinh. Một câu có thể trích dẫn ở đây là: "Đến năm 2030, TPHCM đặt mục tiêu ít nhất 35% học sinh, sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ". Con số 35% cho thấy mục tiêu không chỉ mang tính tuyên bố mà có định lượng cụ thể, gửi thông điệp rõ: STEM không còn là lựa chọn thiểu số, mà là hướng đi chiến lược của hệ thống giáo dục.
Hướng nghiệp trở thành hoạt động thường xuyên, gắn chặt với lớp học
Thay vì tổ chức vài buổi nói chuyện nghề nghiệp mỗi năm, hướng nghiệp học sinh STEM được yêu cầu tích hợp vào chính các môn học và hoạt động giáo dục theo định hướng STEM. Nghĩa là trong giờ học, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn được kết nối với bức tranh nghề nghiệp, xu hướng ngành nghề và nhu cầu nhân lực của thị trường lao động trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các trường buộc phải xây dựng kế hoạch, phân công nhân sự phụ trách, tổ chức tư vấn và trải nghiệm nghề nghiệp phù hợp chứ không làm theo cảm tính. Đây là thay đổi mang tính cấu trúc: hướng nghiệp không còn là phụ lục đẹp mắt của chương trình, mà là một tiêu chí đánh giá chất lượng nhà trường, buộc giáo viên, cán bộ quản lý phải coi việc phân luồng học sinh là nhiệm vụ chuyên môn thường xuyên.
Mô hình vừa học văn hóa, vừa học nghề: Phân luồng không đồng nghĩa với "kém"
Một điểm tiến bộ của chính sách là phân luồng học sinh được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, tránh định kiến "đi học nghề là học sinh yếu". Các cơ sở giáo dục phổ thông được giao chủ trì, phối hợp với trung tâm GDTX, trung tâm GDNN-GDTX và cơ sở giáo dục nghề nghiệp để tổ chức mô hình vừa học văn hóa, vừa học nghề. Học sinh có thể trải nghiệm nghề kỹ thuật công nghệ ngay khi còn trên ghế phổ thông, đồng thời vẫn hoàn thành chương trình văn hóa. Lộ trình liên thông giữa các trình độ được mở, cho phép công nhận kết quả học tập, mô-đun, tín chỉ, tạo điều kiện chuyển đổi giữa các luồng và trình độ đào tạo. Về thực chất, đây là cách phân luồng giúp học sinh tiếp cận sớm với ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật công nghệ, giảm lãng phí thời gian, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật đang thiếu trên thị trường.
Chuẩn hóa đội ngũ hướng nghiệp: Yếu tố quyết định thành bại
Kế hoạch sẽ khó thành công nếu giáo viên hướng nghiệp vẫn làm việc như "kiêm nhiệm cho đủ". Do đó, Sở GD-ĐT đặt yêu cầu chuẩn hóa đội ngũ thực hiện hoạt động hướng nghiệp, phân luồng, từ đào tạo đến cơ chế phối hợp. Nhà trường được khuyến khích mời chuyên gia, đại diện doanh nghiệp, nhà khoa học, nghệ nhân, đại diện chính quyền địa phương và các cá nhân phù hợp tham gia cung cấp thông tin nghề nghiệp, hướng dẫn trải nghiệm nghề và hỗ trợ tư vấn phân luồng học sinh. Đồng thời, cần có cơ chế, chính sách thu hút nhà khoa học, nhà quản lý, giáo viên các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nhân tham gia công tác này. Bức tranh lý tưởng là mỗi trường có mạng lưới tư vấn nghề gắn với thực tiễn sản xuất – nghiên cứu, giúp hướng nghiệp học sinh STEM không dừng ở bài giảng lý thuyết, mà gắn với các cơ hội việc làm cụ thể trong khu vực kỹ thuật và khoa học.
