Cơ chế đặc thù APEC: nhiệm vụ đối ngoại định hình cách làm hạ tầng
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quyết định, nghị quyết và chính sách hỗ trợ công trình được thiết kế riêng cho các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC, nhằm tháo gỡ vướng mắc dự án về pháp lý và giải phóng mặt bằng, rút ngắn thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm trách nhiệm giải trình, giám sát chặt chẽ của cơ quan nhà nước và sự đồng thuận của người dân liên quan đến quỹ đất và không gian đô thị mới. Chiều 2.8, Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc họp với tỉnh An Giang và các bộ, ngành tại An Thới (Phú Quốc) để rà soát tiến độ những công trình hạ tầng APEC quan trọng nhất từ nay đến 2030. Ông khẳng định chuẩn bị hạ tầng cho APEC là nhiệm vụ đối ngoại quan trọng nhất của đất nước đến năm 2030, cho thấy cơ chế đặc thù không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà là lựa chọn mang tính chiến lược. Trong bối cảnh vướng luật về sử dụng quỹ đất dự kiến lấn biển, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 66 và điều chỉnh Quyết định 948 để xử lý các khó khăn thuộc thẩm quyền mình, tạo hành lang pháp lý riêng cho các dự án APEC.
Phú Quốc: giải phóng mặt bằng là phép thử niềm tin và năng lực thực thi
Nếu muốn hiểu tác dụng thực sự của cơ chế đặc thù APEC 2027, phải nhìn vào hạ tầng APEC Phú Quốc – nơi đang triển khai 21 dự án với 16 dự án thu hồi hơn 1.050,5 ha đất, ảnh hưởng 3.972 hộ dân. Con số này cho thấy bất kỳ chậm trễ nào trong pháp lý đất đai cũng có thể làm đứt gãy toàn bộ tiến độ. Thay vì trông chờ máy móc vào thủ tục, Chủ tịch UBND đặc khu Phú Quốc Trần Minh Khoa cùng các Phó chủ tịch "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để vận động người dân nhường đất cho công trình APEC. Đây là cách biến cơ chế đặc thù thành hành động cụ thể: đối thoại tại nhà dân, quán cà phê, kéo dài hàng giờ cho đến khi tháo gỡ xong từng hồ sơ vướng mắc. Nghị quyết số 3 của Đảng ủy đặc khu, về bảo vệ cán bộ dám nghĩ dám làm, là phần chính trị nền giúp cán bộ mạnh dạn xử lý nhanh, không bị trói bởi tâm lý sợ trách nhiệm. Hệ quả là 16 dự án đã giải phóng mặt bằng từ 92% trở lên, nhiều khu đô thị và nhà máy nước đạt 99–100% diện tích bàn giao.
Chính sách hỗ trợ công trình: từ nghị quyết đến mốc tiến độ 90%
Cơ chế đặc thù APEC 2027 không có ý nghĩa nếu không gắn với các mốc tiến độ cụ thể. Ở Phú Quốc, Trung tâm tổ chức hội nghị APEC đã hoàn thành khoảng 98% kết cấu bê tông cốt thép và 93% kết cấu thép; Nhà biểu diễn đa năng đạt khoảng 97% bê tông cốt thép và đang tăng tốc phần thép để đồng bộ tiến độ. Đây là những con số cho thấy khi vướng mắc về đất đai và thủ tục được tháo gỡ, hạ tầng có thể bứt lên rất nhanh từ phần thô. Chính sách hỗ trợ công trình thể hiện qua việc Chính phủ dùng Nghị quyết 66 và Quyết định 948 để xử lý khó khăn phát sinh từ quy định pháp luật hiện hành về quỹ đất lấn biển. Song song, địa phương phải hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng 21 dự án trong tháng 8, đầu tháng 9/2026 để kịp vận hành thử các tuyến trọng điểm như mở rộng Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc, Đại lộ APEC, đường tỉnh ĐT.975 và đường sắt đô thị trước Tuần lễ Cấp cao từ 3–6 tháng. Đây là khung thời gian tham vọng, buộc cơ chế đặc thù phải hoạt động hiệu quả chứ không thể chỉ “treo” trên giấy.
Người dân trong bài toán hạ tầng: hy sinh trước mắt, lợi ích dài hạn
Không thể bàn về tháo gỡ vướng mắc dự án APEC mà bỏ qua người dân – những người trực tiếp nhường đất và chịu xáo trộn cuộc sống. Tại Phú Quốc, để bảo đảm nơi ở cho các hộ bị thu hồi đất, địa phương đang đầu tư 4 khu tái định cư tại An Thới, Hồ Suối Lớn, Cửa Cạn và Hàm Ninh. Tuy vậy, nhiều gia đình như chị Trần Thị Lương ở An Thới phải chấp nhận đi thuê trọ cả nhà 4 người trong thời gian chờ cấp đất tái định cư. Đó là cái giá thực tế của tốc độ hạ tầng. Điều đáng chú ý là 248 trường hợp đã có quyết định cưỡng chế nhưng lại tự nguyện bàn giao mặt bằng sau đối thoại. Khi người dân hiểu dự án APEC là nhiệm vụ chính trị quan trọng, gắn với cơ hội phát triển du lịch, kinh tế 10 năm tới, họ sẵn sàng hy sinh lợi ích ngắn hạn. Muốn cơ chế đặc thù được xã hội chấp nhận, nhà nước phải duy trì kiểu tiếp xúc gần dân này, đồng thời đảm bảo chất lượng khu tái định cư và các dịch vụ kèm theo, thay vì coi bồi thường là xong trách nhiệm.
Kết luận: APEC là bài kiểm tra năng lực cải cách, không chỉ năng lực xây dựng
Việc hạ tầng APEC Phú Quốc tăng tốc với nhiều hạng mục phần thô vượt 90% không chỉ là câu chuyện kỹ thuật xây dựng, mà là lát cắt cho thấy Việt Nam có thể cải cách quản lý nếu bị áp lực bởi các mốc đối ngoại rõ ràng. Phó thủ tướng Phạm Gia Túc nói APEC là nhiệm vụ đối ngoại quan trọng nhất đến 2030, và cơ chế đặc thù đang biến câu nói đó thành chỉ đạo hành động ở cả trung ương lẫn địa phương. Tuy vậy, cơ chế đặc thù chỉ thực sự có ý nghĩa nếu để lại di sản quản trị: thủ tục gọn hơn mà vẫn minh bạch, cán bộ được bảo vệ khi dám chịu trách nhiệm, người dân được lắng nghe và tái định cư tử tế. Nếu các chính sách hỗ trợ công trình hiện nay chỉ tồn tại cho APEC rồi biến mất, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội biến một sự kiện đối ngoại thành bước tiến dài về cải cách thể chế. APEC vì thế đang là bài kiểm tra kép: xây hạ tầng nhanh, nhưng quan trọng hơn là xây được niềm tin lâu dài.
