Dư thừa công suất: từ khái niệm kỹ thuật đến mồi lửa chính trị
Dư thừa công suất công nghiệp là tình trạng các quốc gia đầu tư năng lực sản xuất vượt xa nhu cầu thị trường, khiến giá xuất khẩu bị đẩy xuống thấp và tạo ra áp lực cạnh tranh không bình đẳng, qua đó kích hoạt các biện pháp phòng vệ thương mại, căng thẳng địa chính trị và nguy cơ hình thành những cú sốc kinh tế lan rộng trên quy mô toàn cầu. Trong bối cảnh này, hội nghị Bộ trưởng Thương mại G20 tại Milwaukee, Wisconsin diễn ra dưới cái bóng của một G20 dư thừa công suất nhưng thiếu thống nhất về cách xử lý. Dù các cuộc thảo luận được mô tả là “mang tính xây dựng”, đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer thừa nhận các nước “chưa thể thống nhất về vấn đề dư thừa công suất”. Đó không chỉ là trục trặc kỹ thuật, mà là biểu hiện của một cuộc tái đấu tranh quyền lực trong chiến tranh thương mại toàn cầu đang tủa nhánh từ Washington tới Bắc Kinh.
Khung hợp tác Milwaukee: nỗ lực đa phương hay mặt trận mới của Mỹ?
Trong khi G20 không đạt đồng thuận về giải pháp ứng phó dư thừa công suất công nghiệp, Mỹ lại chọn cách vừa đứng trong sân chơi đa phương vừa mở một trận địa riêng. Ngay bên lề hội nghị, Diễn đàn Toàn cầu về Dư thừa Năng lực Sản xuất Thép với 28 thành viên – có EU, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc nhưng vắng Trung Quốc – đã thông qua “Khung làm việc Milwaukee” nhằm phối hợp hành động trước tình trạng dư thừa công suất thép. Khung hợp tác G20 mở rộng này cam kết giảm trợ cấp méo mó thị trường, tăng chia sẻ thông tin và sẵn sàng áp thuế, dựng rào cản thương mại với quốc gia sản xuất vượt ngưỡng. Việc một cơ chế như vậy ra đời bên ngoài không gian G20 chính thức cho thấy Mỹ đang cố xây dựng một vòng tròn liên minh “những nước cùng chí hướng”, chuẩn bị về thể chế cho các biện pháp đơn phương nếu G20 tiếp tục bế tắc.
Trung Quốc dưới tâm điểm ngắm và lớp sóng mới của căng thẳng thương mại Mỹ – Trung
Dù không được nêu đích danh trong các văn bản chung, Trung Quốc là cái tên luôn xuất hiện sau mỗi cụm từ “dư thừa năng lực sản xuất” từ phía Washington. Mỹ cáo buộc tình trạng đầu tư quá mức khiến Bắc Kinh “xả hàng” thép ra toàn cầu với giá thấp, làm méo mó cạnh tranh. Jamieson Greer công khai nói Khung Milwaukee là lời kêu gọi các nước “áp dụng các biện pháp mạnh mẽ” tương tự Mỹ, đồng nghĩa một mặt trận thuế quan mới có thể nhắm vào hàng công nghiệp Trung Quốc nếu đối thoại G20 vẫn không tiến triển. Phía Trung Quốc đáp lại bằng cách phủ nhận mức độ thảo luận, khi đại diện Li Thành Cương khẳng định G20 “chưa thảo luận chính thức” về chủ đề dư thừa công suất. Tuy nhiên, bối cảnh làn sóng thuế quan từ thời Donald Trump, điều tra nhằm vào 16 đối tác lớn, trong đó có cả Trung Quốc, cho thấy căng thẳng thương mại Mỹ Trung đã chuyển từ chiến tranh thương mại song phương sang một cuộc chiến thương mại toàn cầu có yếu tố bao vây thể chế.
Khi G20 nói không với ‘vũ khí hóa lương thực’ nhưng im lặng với lao động cưỡng bức
Điểm hiếm hoi mà G20 tìm được tiếng nói chung lại không nằm ở thép hay thuế quan, mà ở câu chuyện lương thực. Các bộ trưởng thương mại nhất trí phản đối việc “vũ khí hóa lương thực thông qua các biện pháp thương mại mang tính cưỡng ép”, coi việc dùng nông nghiệp làm công cụ gây sức ép trong xung đột là “không thể chấp nhận được”. Đây là một thông điệp chính trị trực diện, đặt dấu hỏi lên các hành vi cản trở xuất khẩu nông sản như trường hợp Ukraine từng bị chỉ trích. Tuy vậy, cùng lúc các nước lại không đạt đồng thuận về loại bỏ lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng. Mỹ thậm chí đã tự áp thuế lên hàng nhập khẩu từ 60 đối tác vì lý do này. Sự đối nghịch – mạnh miệng với “vũ khí hóa lương thực” nhưng chia rẽ trước lao động cưỡng bức – cho thấy G20 vẫn ưu tiên những chủ đề ít va chạm lợi ích hơn là xử lý tận gốc các méo mó trong toàn bộ hệ thống.
Đàm phán song phương và cải cách MFN: G20 đang rẽ sang mô hình phân mảnh
Khi khung hợp tác G20 về dư thừa công suất không đạt được sự đồng thuận thực chất, các nền kinh tế lớn chuyển hướng sang đàm phán song phương và tranh luận về nền tảng luật chơi thương mại. Mỹ đưa lên bàn một đề xuất cải cách toàn diện hệ thống Thuế suất Tối huệ quốc (MFN), cơ chế thuế quan áp dụng vô điều kiện đã làm nền tảng cho thương mại toàn cầu từ sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai. Jamieson Greer thừa nhận chưa cần một tuyên bố chung, quan trọng là “phải bắt đầu” cuộc thảo luận dài hạn này. Đồng thời, Canada thúc đẩy thỏa thuận với Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và đàm phán thương mại số với EU, kỳ vọng hoàn tất với Ấn Độ “trong những tháng tới”. Mexico tìm “tiến triển ổn định” trong đàm phán thuế quan với Mỹ. Những đường ray song phương này có thể giúp vài nền kinh tế giảm căng thẳng, nhưng về tổng thể lại báo hiệu một trật tự thương mại phân mảnh, nơi G20 vừa là diễn đàn tranh luận, vừa là sân khấu cho các khối nhỏ tách ra chơi luật riêng.
