Dư thừa năng lực sản xuất: vấn đề thương mại hay công cụ chính trị?
Dư thừa năng lực sản xuất là tình trạng các quốc gia xây dựng công suất công nghiệp vượt xa nhu cầu tiêu thụ, khiến hàng hóa giá rẻ tràn ngập thị trường, gây sức ép lên doanh nghiệp đối thủ, việc làm trong nước và tạo cớ cho những biện pháp phòng vệ thương mại và thuế quan bảo hộ được hợp thức hóa trong các cuộc đàm phán đa phương. Hội nghị Bộ trưởng Thương mại G20 tại Milwaukee khai mạc giữa căng thẳng thương mại leo thang xoay quanh chính sách thuế quan bảo hộ của chính quyền Donald Trump và tranh cãi gay gắt về cách xử lý dư thừa năng lực sản xuất toàn cầu. Đây không chỉ là một cuộc họp kỹ thuật; nó phơi bày cách các nước dùng khái niệm "dư thừa" như gậy chính trị để bảo vệ lợi ích riêng, hơn là để chỉnh sửa những méo mó thực sự của thị trường.
Mỹ dẫn đầu nhưng đơn độc: Khung làm việc Milwaukee và giới hạn của áp lực
Tại Milwaukee, Mỹ tìm cách biến lo ngại dư thừa năng lực sản xuất thành một khuôn khổ hợp tác mới của G20 thương mại, nhưng những gì họ đạt được lại nằm ngoài G20: Diễn đàn Toàn cầu về Dư thừa Năng lực Sản xuất Thép với 28 thành viên thông qua "Khung làm việc Milwaukee" nhằm giảm trợ cấp méo mó thị trường, tăng trao đổi thông tin và sẵn sàng áp thuế quan với nước duy trì sản xuất vượt ngưỡng. "Mỹ đã áp dụng các biện pháp mạnh mẽ và các nước khác cũng nên làm như vậy" – quan chức Jamieson Greer tuyên bố, thể hiện rõ mục tiêu kéo các đối tác vào quỹ đạo hành động do Washington định hình. Tuy nhiên, diễn đàn này không có Trung Quốc, nền công nghiệp bị Mỹ nhắm tới công khai trong các điều tra về dư thừa năng lực sản xuất và thuế quan bảo hộ áp lên 60 nền kinh tế.
Bế tắc tại G20: đồng thuận về vấn đề, chia rẽ về giải pháp
Dù Mỹ khẳng định các cuộc thảo luận "mang tính xây dựng", bản thân G20 thương mại vẫn không thể thống nhất bất cứ cơ chế chung nào để xử lý dư thừa năng lực sản xuất. Hầu hết các nước đồng ý đây là vấn đề cần hành động, nhưng họ lại không đồng ý nên hành động ra sao, và Jamieson Greer phải thừa nhận hệ thống công cụ thương mại hiện có là không đủ. Trung Quốc phủ nhận cáo buộc "xả hàng" và mô tả mình là nhà cung cấp hàng hóa chất lượng cao giá rẻ, trong khi các nước nhập khẩu lại nhìn thấy hệ lụy trực tiếp lên việc làm và thương mại nội địa. Không chỉ dư thừa năng lực sản xuất, G20 còn thất bại trong việc đạt đồng thuận về xóa bỏ lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng, dù Mỹ đã dùng lý do này để áp thuế lên hàng hóa từ 60 đối tác. Khi cả hai chủ đề đều bế tắc, thông điệp gửi ra thế giới là: G20 nhìn thấy rủi ro, nhưng không có ý chí chia sẻ chi phí giải quyết.
Căng thẳng thương mại và cái giá người lao động phải trả
Tại Milwaukee, người ta không chỉ thấy bộ trưởng thương mại mà còn thấy công đoàn, nông dân và người lao động Wisconsin xuống đường với khẩu hiệu "Thương mại công bằng vì các gia đình lao động" trước thềm hội nghị. Dư thừa năng lực sản xuất không phải khái niệm trừu tượng đối với họ: nó gắn với nhà máy đóng cửa, giá nông sản biến động, niềm tin vào hội nhập suy giảm. Làn sóng căng thẳng thương mại, từ thuế quan bảo hộ nhắm vào thép, ô tô cho đến các cuộc chiến giữa Mỹ và Canada, thúc đẩy xu hướng tìm kiếm đối tác thay thế hoặc ký các thỏa thuận song phương riêng lẻ. Khi mỗi nước chạy theo lưới an toàn của mình, chuỗi cung ứng toàn cầu trở nên chắp vá hơn, khiến nông dân và công nhân dễ bị tổn thương trước các cú sốc giá – như cách giá thịt lợn trong nước giảm liên tiếp, dao động quanh 54.000–56.000 đồng/kg, phản chiếu sự bất ổn rộng hơn của thị trường.
Sau Milwaukee: đa phương yếu đi, song phương và đơn phương lên ngôi
Điều đáng lo ngại nhất từ hội nghị không phải là việc không có tuyên bố chung về dư thừa năng lực sản xuất, mà là cách Mỹ dùng chính bế tắc đó để biện minh cho việc tiếp tục hành động đơn phương. Nếu một thành viên lớn của G20 coi thất bại đa phương là lý do để mở rộng thuế quan bảo hộ và điều tra chống trợ cấp, thì thông điệp gửi tới các nước khác rất rõ: hoặc chấp nhận chơi theo luật Mỹ, hoặc tự xây dựng mạng lưới song phương của riêng mình. Ấn Độ đẩy nhanh hiệp định thương mại với Mỹ, EU và Brazil tranh thủ các kênh đối thoại riêng. G20 thương mại vì thế ngày càng giống một sân khấu nơi người ta dùng diễn ngôn về "dư thừa năng lực sản xuất" để đàm phán lợi ích, hơn là một nơi xây dựng tiêu chuẩn chung. Khi đa phương yếu đi, rủi ro là các chuẩn mực về công nghiệp, lao động và nông nghiệp bị phân mảnh, còn người lao động và doanh nghiệp nhỏ phải tự xoay xở giữa những dòng chảy thương mại ngày càng khó đoán.
