Kiểm toán môi trường: Từ công cụ kỹ thuật thành cơ sở chính trị mới
Kiểm toán môi trường là quá trình đánh giá độc lập, có hệ thống về việc sử dụng nguồn lực, thực thi chính sách và kết quả bảo vệ môi trường nhằm xác định mức độ tuân thủ pháp luật, hiệu quả quản lý và tác động thực tế đến chất lượng môi trường sống. Trong Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu, yêu cầu “tiến hành kiểm toán môi trường theo quy định pháp luật” được khẳng định là cơ sở chính trị quan trọng để nâng cao vị thế kiểm toán môi trường trong quản trị quốc gia. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Kết luận 75, đặt bảo vệ môi trường ở vị trí trung tâm của mọi quyết định phát triển. Đây không chỉ là một câu chữ kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị: kiểm toán môi trường từ nay phải trở thành bộ lọc bắt buộc cho các chính sách phát triển.
Vì sao kiểm toán môi trường trở thành yêu cầu cấp thiết
Sau hơn 13 năm thực hiện Nghị quyết 24 về ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường, hệ thống chính sách, pháp luật đã được hoàn thiện dần. Nhưng thực tế, ô nhiễm không khí ở các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM vẫn chậm cải thiện, ô nhiễm tại cụm công nghiệp, làng nghề, khai thác khoáng sản và vùng ven biển chưa được kiểm soát hiệu quả; suy thoái hệ sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học vẫn tiếp diễn. Khoảng cách giữa chủ trương và đời sống người dân là lý do Kết luận 75 nhấn mạnh kiểm toán môi trường. Đây là công cụ để trả lời những câu hỏi khó: chương trình đúng quy trình nhưng chất lượng không khí có tốt hơn chưa; công trình xử lý đã nghiệm thu nhưng người dân còn hít bụi mịn đến bao giờ. Nếu không có kiểm toán môi trường, quản trị môi trường Việt Nam vẫn có nguy cơ dừng ở mức văn bản đẹp, báo cáo hay.
Kiểm toán môi trường: Từ kiểm tra thủ tục sang đo lường kết quả và trách nhiệm
Điểm đột phá của Kết luận 75 là yêu cầu kiểm toán môi trường chuyển mạnh từ kiểm tra đầu vào, thủ tục và hồ sơ sang đánh giá kết quả, tác động. Nói cách khác, không còn chấp nhận kiểu "có giấy phép là xong"; kiểm toán phải xem hệ thống xử lý nước thải có vận hành liên tục, đủ công suất, giảm ô nhiễm hay không, tỷ lệ cây sống và chất lượng rừng ra sao, đa dạng sinh học có được bảo tồn. Kết luận 75 đồng thời yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường". Nhưng kiểm toán môi trường phải trả lời thêm: 2% đó được phân bổ theo mức độ ô nhiễm hay vẫn dàn trải; một đồng ngân sách có thực sự tạo ra một đơn vị cải thiện chất lượng môi trường.
Mục tiêu phục hồi ô nhiễm 2030: Kiểm toán là thước đo không thể né tránh
Kết luận 75 đặt mục tiêu đến 2030 là nâng cao năng lực quản trị môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai, bảo vệ tốt hơn tính mạng, sức khỏe, tài sản và sinh kế của Nhân dân. Mấu chốt là các khu vực ô nhiễm môi trường nghiêm trọng phải được tập trung xử lý và phục hồi, chất lượng môi trường sống được cải thiện, suy giảm đa dạng sinh học bị chặn lại để hướng tới cân bằng sinh thái. Đây chính là chương trình "phục hồi ô nhiễm 2030" theo đúng nghĩa: không còn vùng trũng môi trường bị bỏ quên. Để tránh việc mục tiêu chỉ nằm trên giấy, kiểm toán môi trường phải trở thành cơ chế giám sát cứng, buộc các địa phương, bộ ngành phải giải trình bằng số liệu. Kiểm toán không chỉ kiểm tra tuân thủ, mà phải kết hợp kiểm toán hoạt động, trả lời ba câu hỏi: nguồn lực có được sử dụng hợp lý; biện pháp quản lý có hiệu quả; mục tiêu môi trường có đạt hay không.
Tầm nhìn môi trường xanh 2045 và yêu cầu nâng cấp quản trị môi trường
Về tầm nhìn đến năm 2045, Kết luận 75 định hướng Việt Nam có môi trường sống trong lành, hài hòa với thiên nhiên, phát triển bền vững; hệ thống quản trị môi trường hiện đại, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu. Tầm nhìn này không chỉ là khẩu hiệu "môi trường xanh 2045" mà là một bài thi dài hạn cho cả hệ thống chính trị. Phát triển kinh tế xanh, tuần hoàn, carbon thấp được xác định là phương thức phát triển quan trọng, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Để đạt được, quản trị môi trường Việt Nam phải chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, liên thông, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám, giám sát thời gian thực. Kiểm toán môi trường, trong bối cảnh đó, trở thành cơ chế bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm giải trình trong quản trị môi trường quốc gia. Nếu kiểm toán vẫn hình thức, tầm nhìn môi trường xanh 2045 sẽ khó thành hiện thực.
