Từ công viên mặt đất đến trung tâm thương mại ngầm 4 tầng
Trung tâm thương mại ngầm dưới Công viên 23 Tháng 9 là một tổ hợp không gian dưới lòng đất gồm bãi đỗ xe, nhà ga metro và khu thương mại – dịch vụ, được quy hoạch thành 4 tầng hầm liên hoàn để vừa đáp ứng nhu cầu giao thông, mua sắm, giải trí, vừa giữ vai trò công viên công cộng trên mặt đất như một “lá phổi xanh” của khu trung tâm Sài Gòn. Điểm xuất phát của dự án không phải là một trung tâm mua sắm thuần túy, mà là tham vọng tái cấu trúc lõi đô thị theo hướng phát triển đô thị TP.HCM gắn với giao thông công cộng. UBND phường Bến Thành đang lấy ý kiến người dân về đồ án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 khu vực Công viên 23 Tháng 9, kết hợp khu thương mại dịch vụ và bãi đỗ xe ngầm kết nối với ga Bến Thành. Phạm vi quy hoạch có diện tích khoảng 93.099 m², tương đương 9,31 ha, nằm trên phần “đất vàng” giữa các trục Lê Lai, Phạm Ngũ Lão, Hàm Nghi, Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi. Câu hỏi cốt lõi đặt ra: đây là bước nhảy tất yếu của một đô thị muốn hiện đại hóa, hay là nguy cơ thương mại hóa sâu hơn không gian công cộng vốn đã hiếm hoi ở trung tâm?
Siêu tổ hợp thương mại – giao thông: tầm nhìn VinSpeed và bài toán TOD
Đằng sau quy hoạch trung tâm thương mại ngầm là một tầm nhìn lớn hơn: biến ga Metro Bến Thành và khu Công viên 23 Tháng 9 thành siêu tổ hợp thương mại – giao thông ngầm, định hình mô hình đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) ngay tại lõi trung tâm. Xuất phát từ đề xuất tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ dài 52,92 km của VinSpeed, UBND TP.HCM đã chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư, đồng thời giao lập quy hoạch 1/500 để cụ thể hóa điều chỉnh Quy hoạch chung đến năm 2040, tầm nhìn 2060. Khu 1 trong đồ án dự kiến xây dựng mới hệ thống công trình ngầm diện tích tối đa hơn 82.099 m², cao tối đa 4 tầng hầm, với tổng diện tích sàn khoảng 317.867 m². Trong đó có hơn 146.940 m² dành cho bãi đỗ xe ngầm, 26.273 m² cho không gian nhà ga và khoảng 144.653 m² cho khu thương mại – dịch vụ. Đây là con số cho thấy trọng tâm chiến lược: giao thông công cộng và đỗ xe không còn là phần phụ phía sau thương mại, mà là đối trọng ngang hàng trong cùng một cấu trúc ngầm. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Trọng tâm chiến lược trong quy hoạch không gian ngầm Bến Thành là biến nơi đây thành trung tâm trung chuyển giao thông công cộng quy mô lớn nhất thành phố". Điều đó vừa tham vọng vừa hợp lý nếu TP.HCM thực sự muốn kéo người dân xuống metro và ra khỏi xe máy.
Không gian công cộng hay đại trung tâm mua sắm dưới lòng đất?
Trên mặt đất, đồ án khẳng định giữ chức năng chủ đạo là công viên công cộng, với đất cây xanh khoảng 87.437 m² và chỉ một tầng công trình thấp. Theo đề xuất, hơn 66,24% diện tích mặt đất, tương đương 6,17 ha, sẽ dành cho cây xanh công cộng để Công viên 23 Tháng 9 tiếp tục là “lá phổi xanh” của khu trung tâm. Nghe qua, đó là tin tốt cho những ai lo mất không gian công cộng. Nhưng dưới lòng đất lại là một thế giới hoàn toàn khác: các trung tâm mua sắm, siêu thị, đại lộ ẩm thực, điểm dịch vụ văn hóa và giải trí cùng hệ thống phố đi bộ ngầm sẽ tạo ra một quần thể thương mại – dịch vụ sầm uất. Trung tâm thương mại ngầm kết nối trực tiếp với nhà ga và hệ thống đường đi bộ dưới lòng đất, tạo chuỗi mua sắm liên tục ngay dưới trung tâm thành phố. Vấn đề nằm ở ranh giới mong manh giữa việc “tối ưu hóa giá trị sử dụng đất đai tại khu vực đắt giá nhất thành phố” và nguy cơ ưu tiên lợi ích thương mại thay vì quyền tiếp cận không gian mở của cộng đồng. Nếu mọi trải nghiệm vui chơi, tiêu khiển ở trung tâm đều bị đẩy xuống hầm và gắn với tiêu dùng, thì bản chất của không gian công cộng sẽ thay đổi sâu sắc.
Kết nối giao thông ngầm: tiện lợi cho người dân nhưng cũng là rào lọc
Từ góc nhìn người sử dụng, siêu tổ hợp ngầm này hứa hẹn một loạt tiện lợi thực tế. Không gian dịch vụ vận tải được thiết kế liền kề nhà ga với khu bán vé, quầy thông tin, khu vực chờ và dịch vụ hỗ trợ hành khách, giúp tiếp cận giao thông công cộng thuận tiện hơn. Một mạng lưới hành lang đi bộ ngầm an toàn sẽ nối ga Bến Thành, Công viên 23 Tháng 9, chợ Bến Thành, phố đi bộ Nguyễn Huệ và các tổ hợp thương mại lân cận, cho phép người dân di chuyển dưới lòng đất, tránh thời tiết nắng mưa và va chạm giao thông. Bãi đỗ xe ngầm được quy hoạch để giảm áp lực đỗ xe trên mặt đất và dành thêm diện tích cho cây xanh, không gian công cộng. Hệ thống giao thông nội bộ phân luồng riêng giữa người đi bộ và phương tiện, kết nối trực tiếp với nhà ga và khu thương mại. Về mặt phát triển đô thị TP.HCM, đây là bước đi rõ ràng hướng tới giảm ùn tắc và xây dựng mô hình đô thị gắn với metro, xe buýt điện, trung tâm chuyển tiếp Hàm Nghi và phố đi bộ ngầm. Tuy vậy, năng lực tiếp cận không gian ngầm vẫn có thể bị “lọc” bởi các yếu tố như bảo mật, quản lý, thói quen di chuyển và khả năng tiêu dùng. Một trung tâm giao thông – thương mại hiện đại sẽ thuận tiện cho phần lớn người dân đô thị, nhưng những nhóm yếu thế, người già, trẻ nhỏ hoặc người không gắn với nhịp sống mua sắm – giải trí liệu có được ưu tiên đúng mức trong thiết kế?
Lấy ý kiến cộng đồng: phép thử cho cách TP.HCM đối thoại với người dân
Điểm tích cực hiếm thấy là đồ án quy hoạch chi tiết trung tâm thương mại ngầm dưới Công viên 23 Tháng 9 đang được đưa ra lấy ý kiến người dân ngay từ cấp phường. Đây không chỉ là yêu cầu thủ tục, mà là phép thử cho cách chính quyền và doanh nghiệp đối thoại với cộng đồng về việc biến một không gian công cộng quen thuộc thành siêu tổ hợp ngầm đa chức năng. VinSpeed đề xuất tổ hợp không gian ngầm đa năng, tối ưu hóa giá trị sử dụng đất tại khu vực đắt giá nhất thành phố, kết nối chặt chẽ giữa hai lớp không gian ngầm và mặt đất để nâng cao hiệu quả khai thác công trình, cải thiện môi trường đô thị và tạo hình ảnh kiến trúc đặc trưng cho khu trung tâm. Tầm nhìn đó chỉ có ý nghĩa khi người dân – từ cư dân lâu năm quanh công viên, tiểu thương chợ Bến Thành cho đến người sử dụng metro tương lai – được tham gia định hình. Kết luận, trung tâm thương mại ngầm ở Công viên 23 Tháng 9 là biểu tượng rõ ràng cho bước ngoặt phát triển đô thị TP.HCM: dấn sâu xuống lòng đất để mở rộng giao thông công cộng và không gian xanh trên mặt đất, nhưng đồng thời đặt không gian công cộng vào quỹ đạo thương mại dày đặc. Quy hoạch thông minh không chỉ là những con số diện tích hay số tầng hầm, mà là cách thành phố giữ được bản sắc, sự bình đẳng tiếp cận và cảm giác thuộc về của người dân trong một trung tâm đô thị ngày càng hiện đại.
