Không gian ngầm TP.HCM dưới Công viên 23 Tháng 9 là gì và vì sao gây chú ý?
Không gian ngầm TP.HCM dưới Công viên 23 Tháng 9 là đồ án xây dựng tổ hợp đa chức năng gồm trung tâm thương mại ngầm, bãi đỗ xe ngầm, nhà ga và hạ tầng kỹ thuật kết nối trực tiếp với metro Bến Thành, được quy hoạch trên diện tích khoảng 9,3ha ngay lõi trung tâm thành phố nhằm khai thác quỹ đất dưới lòng đất, giảm áp lực giao thông và tăng không gian công cộng trên mặt đất. Điểm mở đầu đáng chú ý là việc UBND phường Bến Thành tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư cho hồ sơ quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 khu vực Công viên 23 Tháng 9 kết hợp khu thương mại dịch vụ và bãi đỗ xe ngầm kết nối ga Bến Thành – Cần Giờ, từ ngày 23/7 đến hết 11/8. Việc tham vấn công chúng không chỉ là yêu cầu của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024, mà còn là bài kiểm tra thực tế xem người dân có chấp nhận một sự thay đổi sâu đến cấu trúc không gian trung tâm hay không. Ở đây, thành phố đang thử thách giới hạn của mình: dám đi xuống lòng đất để giải bài toán tắc nghẽn, hay tiếp tục kéo dài mô hình đô thị bám mặt đường đã quá tải.
Tổ hợp 4 tầng dưới lòng đất: Tham vọng thương mại ngầm và bãi đỗ xe ngầm
Theo phương án do VinSpeed đề xuất, khu vực công viên được chia làm hai phân khu, trong đó phân khu một dự kiến xây hệ thống công trình ngầm tối đa 4 tầng với tổng diện tích sàn gần 318.000m2. Đây là con số cho thấy tham vọng biến tầng ngầm thành "khu phố thứ hai" dưới lòng đất, chứ không chỉ là vài tầng hầm đỗ xe rời rạc. Trong cơ cấu sử dụng, khoảng 145.000m2 dành cho thương mại, dịch vụ và tiện ích, còn khoảng 147.000m2 bố trí bãi đỗ xe ngầm, phần còn lại cho nhà ga, văn phòng và chức năng kỹ thuật. Cấu trúc này cho thấy ưu tiên kép: vừa tạo một không gian thương mại ngầm quy mô lớn, vừa giải bài toán bãi đỗ xe vốn làm ngạt thở các tuyến đường quanh Bến Thành. Một phát biểu mang tính định hướng của hồ sơ là:"Không gian ngầm sẽ là khu vực khai thác chính của dự án, gồm nhà ga, trung tâm thương mại, dịch vụ, bãi đậu xe và hạ tầng kỹ thuật bố trí liên hoàn, kết nối trực tiếp với hệ thống metro và mạng lưới đi bộ ngầm." Nếu được triển khai đúng ý tưởng, đây sẽ là thử nghiệm mạnh mẽ nhất của thương mại ngầm tại TP.HCM từ trước đến nay.
Lợi ích đô thị: TOD, metro Bến Thành và cuộc giải cứu mặt đất
Đồ án phát triển không gian ngầm dưới Công viên 23 Tháng 9 được thiết kế theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng), lấy ga ngầm Bến Thành của metro số 1 làm hạt nhân kết nối. Khu vực này vốn là đầu mối giao thông quan trọng khi liên kết các tuyến metro hiện hữu, tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ trong tương lai cùng hệ thống xe buýt và giao thông công cộng. Việc đẩy các chức năng thương mại ngầm và bãi đỗ xe ngầm xuống dưới cho phép mặt đất ưu tiên cây xanh, quảng trường, không gian đi bộ và lối xuống công trình ngầm. Về mặt lý thuyết quy hoạch đô thị, đây là bước đi hợp lý: thay vì tiếp tục để xe đỗ tràn lan trên lòng đường, vỉa hè, thành phố có thể "giải phóng" mặt đất cho người đi bộ, cho không gian công cộng và cảnh quan. Đồ án cũng nhấn mạnh mục tiêu tăng diện tích cây xanh, tổ chức cảnh quan, hạn chế tối đa ảnh hưởng đến không gian công viên hiện hữu. Nếu làm được điều đó, không gian ngầm TP.HCM có thể trở thành công cụ để chữa căn bệnh lâu năm: trung tâm vừa thiếu chỗ đỗ xe, vừa thiếu không gian công cộng đúng nghĩa.
Tiếng nói người dân và những rủi ro phía sau hào quang thương mại ngầm
Việc thành phố chủ động lấy ý kiến cộng đồng dân cư bằng cả phiếu trực tiếp tại UBND phường và qua cổng thông tin điện tử đến hết ngày 11/8 cho thấy chính quyền hiểu đây không chỉ là dự án kỹ thuật, mà là can thiệp mạnh vào đời sống trung tâm đô thị. Người dân quanh Công viên 23 Tháng 9 có quyền đặt câu hỏi: liệu không gian công viên hiện hữu có bị "ăn bớt" cho thương mại ngầm? Liệu lưu lượng người và xe tăng lên có làm khu vực vốn đã đông đúc càng thêm áp lực? Ngay trong hồ sơ, đơn vị lập quy hoạch phải trấn an bằng cam kết"hạn chế tối đa ảnh hưởng đến không gian công viên hiện hữu" và hướng đến trung tâm thương mại ngầm hiện đại kết hợp không gian công cộng, quảng trường trên mặt đất. Tuy vậy, kinh nghiệm nhiều đô thị cho thấy thương mại ngầm nếu thiếu kiểm soát dễ trượt thành mô hình trung tâm mua sắm khép kín, kéo người xuống lòng đất nhưng bỏ mặc mặt đất trở nên vô hồn. Câu chuyện thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào việc lắng nghe và phản hồi thật sự các góp ý của cộng đồng, chứ không chỉ hoàn thành thủ tục quy hoạch.
Đánh giá tính khả thi: Cần tầm nhìn dài hạn hơn một dự án đẹp trên giấy
Nhìn tổng thể, đề xuất của VinSpeed gắn tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ dài khoảng 52,92km với tổ hợp ngầm dưới Công viên 23 Tháng 9 là một mắt xích trong tham vọng hình thành đầu mối giao thông công cộng lớn nhất thành phố, kết nối metro, xe buýt, xe buýt điện và mạng lưới đi bộ ngầm. Về tầm nhìn, đó là bước chuyển từ đô thị "xoay quanh ô tô" sang đô thị dựa trên giao thông công cộng. Nhưng tính khả thi không chỉ nằm ở bản vẽ và diện tích quy hoạch khoảng 93.100m2 mà hồ sơ nhắc đến, hay 9,3ha mà nhà đầu tư đưa ra. Không gian ngầm TP.HCM muốn thành giải pháp cho tắc nghẽn đô thị cần ít nhất ba điều: kết nối metro đúng tiến độ, quản lý thương mại ngầm không biến khu vực thành "đại siêu thị dưới lòng đất", và khả năng vận hành an toàn, thân thiện với người dùng mỗi ngày. Nếu coi đây là cơ hội để trả lại mặt đất cho cây xanh, quảng trường và người đi bộ, dự án xứng đáng được kỳ vọng. Nhưng nếu chỉ là thêm một trung tâm thương mại ngầm bám vào metro Bến Thành mà bỏ quên nhu cầu không gian công cộng, nó sẽ trở thành ví dụ điển hình cho việc dùng quy hoạch đô thị để tô điểm cho tắc nghẽn, chứ không giải quyết nó.
