Từ nguồn cung mới đến bước ngoặt thương mại
Nhập khẩu gạo trực tiếp là việc một quốc gia mua gạo đã xay xát từ nước sản xuất, thay vì nhập lúa thóc để chế biến tại nước trung gian; xu hướng này đang đưa Campuchia tiến gần hơn tới người mua Philippines và giữ lại nhiều công đoạn giá trị trong nước. Từ tháng 1 đến tháng 8/2026, Philippines nhập 122.102 tấn gạo xay xát từ Campuchia, so với 3.500 tấn trong cả năm 2025—mức tăng khoảng 3.389% nếu lấy lượng năm 2025 làm cơ sở. Con số này không chỉ là một cú nhảy về sản lượng: theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), Philippines đã trở thành thị trường xuất khẩu gạo xay xát lớn nhất của Campuchia trong ASEAN năm 2026. Manila đang đa dạng hóa nguồn cung, còn Phnom Penh có cơ hội bán sản phẩm chế biến thay vì chủ yếu cung cấp nguyên liệu thô. Đây là thay đổi đáng kể trong cán cân thương mại gạo khu vực.
Campuchia giữ lại phần giá trị lớn hơn
Điểm đáng chú ý không chỉ là lượng gạo Campuchia bán được, mà là dạng hàng hóa được xuất khẩu. Trước đây, doanh nghiệp Việt Nam thường mua lúa Campuchia, xay xát rồi chế biến thành gạo thành phẩm để bán tiếp, trong đó có thị trường Philippines. Nay, khi Manila mua trực tiếp gạo đã xay xát, các nhà máy Campuchia có thể giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn trong nước, thay vì chuyển phần việc chế biến sang các nước láng giềng. Các đơn hàng lớn cũng giúp doanh nghiệp Campuchia giảm chi phí vận chuyển tính trên mỗi tấn và rút ngắn thời gian giao hàng so với vận chuyển bằng container. Vì thế, đà xuất khẩu gạo Campuchia không đơn thuần là kết quả của nhu cầu tăng; nó phản ánh nỗ lực dịch chuyển lên khâu chế biến. Nếu duy trì được chất lượng và khả năng giao hàng, Campuchia có thể củng cố vị thế nhà cung cấp thành phẩm, thay vì chỉ là nguồn lúa nguyên liệu.
Các nhà máy Việt Nam đối mặt nguồn lúa giảm
Sự chuyển hướng này tạo cơ hội cho Campuchia nhưng khiến chuỗi thu mua của Việt Nam chịu sức ép. Trong bốn tháng đầu năm 2026, xuất khẩu lúa nguyên liệu Campuchia sang Việt Nam giảm 13%. Khi Philippines mua gạo thành phẩm trực tiếp, các nhà máy Việt Nam có ít động lực và cơ hội hơn để thu mua lúa Campuchia rồi xay xát, tái xuất. Tác động không chỉ nằm ở khối lượng nguyên liệu: doanh nghiệp Việt Nam phải tính lại nguồn cung và vai trò của mình trong chuỗi thương mại khu vực. Đây là dấu hiệu rõ ràng rằng thị trường gạo ASEAN không còn vận hành theo những tuyến quen thuộc, nơi Campuchia chủ yếu bán lúa và nước láng giềng đảm nhận chế biến. Tuy nhiên, chưa thể coi mức giảm trong bốn tháng là sự thay thế hoàn toàn. Dữ liệu cho thấy sức ép đang hình thành, chứ chưa chứng minh mọi dòng hàng truyền thống đã bị đảo chiều.
Hợp đồng cuối năm là phép thử về sức cạnh tranh
Triển vọng trước mắt khá sáng, nhưng mức tăng đột biến chưa bảo đảm thị phần sẽ tiếp tục mở rộng. Campuchia đã ký hợp đồng cung cấp thêm 87.344 tấn gạo cho Philippines, dự kiến giao từ tháng 9 đến tháng 12/2026; nếu giao đủ theo kế hoạch, tổng lượng xuất khẩu sang thị trường này trong năm có thể đạt khoảng 209.000 tấn. Hạn ngạch nhập khẩu được mở rộng và các chương trình tín dụng có hỗ trợ của chính phủ Philippines cũng tạo điều kiện cho thương mại song phương. Dù vậy, điều kiện quyết định vẫn là giá bán cạnh tranh, theo đánh giá được USDA dẫn lại. Điều đó khiến Campuchia cần biến lợi thế đơn hàng lớn và năng lực chế biến thành khả năng cung ứng ổn định. Kết luận của đợt tăng trưởng này sẽ không chỉ nằm ở lượng gạo giao trong năm nay, mà ở việc Campuchia có giữ được khách hàng khi các điều kiện thuận lợi ban đầu thay đổi hay không.
