Một ngành – một cửa xét tuyển: cuộc chơi đại học thay đổi thế nào?
Quy định “mỗi ngành, mỗi chương trình đào tạo chỉ được sử dụng duy nhất một phương thức xét tuyển, không tính xét tuyển thẳng và cử tuyển” là lộ trình Bộ GD&ĐT đề xuất cho giai đoạn từ năm 2028 nhằm giảm số lượng phương thức tuyển sinh, chuẩn hóa thang điểm và tạo sự công bằng giữa các thí sinh có cùng năng lực nhưng trước đây được đánh giá bằng các thang đo khác nhau. Điểm nổi bật là cuộc cải tổ này không phải ý tưởng xa vời, mà đã bước vào giai đoạn dự thảo Thông tư sửa đổi quy chế tuyển sinh đại học và cao đẳng ngành Giáo dục mầm non, được gửi tới các trường để lấy ý kiến từ ngày 17.9. Năm 2027 được xem là “năm đệm”: mỗi cơ sở đào tạo dùng tối đa 5 phương thức tuyển sinh, mỗi ngành được phép áp dụng 3 phương thức trước khi chuyển sang mô hình một phương thức duy nhất từ xét tuyển đại học 2028. Về bản chất, đây là sự thay đổi tư duy: thay vì mở thật nhiều lối vào cùng một ngành, Bộ buộc các trường phải chọn một cách đánh giá trung thực nhất với yêu cầu đào tạo. Điều đó chắc chắn sẽ làm lại “luật chơi” cơ hội vào đại học – ít cửa hơn nhưng được thiết kế để bình đẳng hơn.
Vì sao phải siết phương thức tuyển sinh và bỏ điểm cộng?
Nếu nhìn lại giai đoạn 2022–2026, việc một ngành có nhiều cửa xét tuyển đã tạo ra quá nhiều méo mó. Dữ liệu cho thấy chỉ 36,4% tổng số chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức; điểm học bạ trong cùng mã ngành thường cao hơn khá xa điểm thi tốt nghiệp THPT, và có hơn 2.000 chương trình đào tạo có chênh lệch giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Khi các thang đo chưa tương đương, hai thí sinh năng lực giống nhau có thể bị đối xử khác nhau chỉ vì chọn khác phương thức. Ở góc độ quy chế tuyển sinh đại học, dự thảo mới tập trung vào bốn nhóm điều chỉnh: giảm và chuẩn hóa phương thức xét tuyển; không dùng điểm cộng ngoài điểm ưu tiên chính sách; xác định rõ nguồn tuyển và ngưỡng đầu vào; hoàn thiện điều kiện liên thông từ trung học nghề, trung cấp, cao đẳng lên đại học. Điểm cộng do trường tự đặt cho chứng chỉ, thành tích… bị đề xuất bãi bỏ vì nguy cơ bất bình đẳng và tác động lớn tới thứ tự trúng tuyển. Thay vào đó, năng lực (ví dụ chứng chỉ ngoại ngữ) phải được quy đổi và ghi nhận một lần, trong thang điểm chung và theo quy tắc công khai.
Tác động thực tế: giảm hồ sơ ảo, nhưng tăng áp lực lên chiến lược cá nhân
Mục tiêu được Bộ công bố khá rõ: lập lại trật tự trong xét tuyển, giảm áp lực hồ sơ ảo cho thí sinh và nâng cao chất lượng đầu vào của các trường. Khi mỗi ngành chỉ có một phương thức xét tuyển đại học 2028, thí sinh không còn phải căng mình theo dõi và đăng ký cùng lúc 3–4 cách xét cho một ngành. Dự thảo khẳng định: thí sinh sẽ giảm gánh nặng theo dõi nhiều phương thức, nhưng vẫn có thể dùng kết quả học tập, thi và chứng chỉ phù hợp trong phương thức mà trường công bố. Quy chế tuyển sinh đại học mới cũng siết chặt cách dùng dữ liệu: các trường buộc phải dùng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống tuyển sinh chung, không được yêu cầu nộp lại giấy tờ, chứng chỉ đã có trên hệ thống. Điều này song song giúp giảm hồ sơ giả, hồ sơ ảo và sự phiền hà giấy tờ. Tuy nhiên, mặt trái là áp lực chuyển từ “chạy nhiều cửa” sang “chọn một cửa cho đúng”. Thí sinh chỉ được đăng ký một phương thức xét tuyển cho mỗi ngành, chương trình đào tạo. Nếu chọn sai – ví dụ không phù hợp với điểm mạnh của mình – khả năng trượt sẽ rõ ràng hơn, bởi không còn “đường vòng” trong cùng ngành.
Chuẩn bị xét tuyển đại học: từ “rải nguyện vọng” sang “chọn chiến lược đúng phương thức”
Trong bối cảnh phương thức tuyển sinh mới, học sinh không thể tiếp tục thói quen rải nguyện vọng và trông cậy vào nhiều đường vào cùng một ngành. Ngưỡng bảo đảm chất lượng đầu vào bằng kết quả thi tốt nghiệp THPT vẫn giữ ở mức tối thiểu 15 điểm cho tổ hợp 3 môn trên thang điểm 30. Với tổ hợp không đủ 3 môn thi tốt nghiệp, điểm xét phải dựa trên tổng điểm hai môn bắt buộc Toán, Ngữ văn và một môn khác do hiệu trưởng công bố, vẫn không dưới 15 điểm. Ba lĩnh vực Pháp luật, Sư phạm, Sức khỏe còn có ngưỡng riêng do Bộ trưởng quy định hằng năm, và nếu xét ngành Luật bằng học bạ, học sinh phải đạt học lực cả năm lớp 12 loại Giỏi. Với quy định “ưu tiên thí sinh đặt thứ tự nguyện vọng cao hơn khi điểm bằng nhau”, việc sắp xếp nguyện vọng trở thành một phần quan trọng của chiến lược. Học sinh cần đọc kỹ đề án tuyển sinh, hiểu rõ phương thức duy nhất cho ngành mình muốn, đánh giá trung thực năng lực (thi tốt nghiệp, học bạ, chứng chỉ) để chọn cách xét phù hợp. Trong nhiều trường hợp, việc dành nhiều thời gian cho một kỳ thi hoặc một bộ chứng chỉ đúng “thang đo” của ngành sẽ hiệu quả hơn là đăng ký dàn trải.
Cơ hội vào đại học: ít cửa nhưng công bằng hơn, mở thêm lối cho học sinh nghề
Giảm số phương thức không đồng nghĩa thu hẹp cơ hội vào đại học; mục tiêu được nhấn mạnh là mở rộng cơ hội bình đẳng, không hạn chế tiếp cận. Mỗi phương thức phải bảo đảm mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia, với tiêu chí công bố rõ ràng và dùng một thang điểm chung. Ở cấp trường, dự thảo vẫn cho phép tối đa 5 phương thức để các ngành chọn cách đánh giá phù hợp, thay vì ép toàn hệ thống dùng cùng một kết quả duy nhất. Đây là điểm cân bằng: hệ thống đơn giản hơn, nhưng vẫn linh hoạt. Một tín hiệu tích cực khác là cánh cửa đại học mở rộng cho học sinh tốt nghiệp hệ trung học nghề, khi nhóm này được bổ sung chính thức vào nguồn tuyển sinh. Cùng với việc hoàn thiện điều kiện dự tuyển liên thông từ trung học nghề, trung cấp, cao đẳng lên đại học, lộ trình mới không chỉ nói về công bằng điểm số mà còn về công bằng con đường học tập. Kết lại, quy định một phương thức xét tuyển mỗi ngành là bước đi dứt khoát: hệ thống tuyển sinh bớt rối, hồ sơ ảo và điểm cộng tùy tiện bị loại bỏ, trách nhiệm giải trình tăng lên. Phần việc còn lại thuộc về học sinh và phụ huynh: phải hiểu rõ luật chơi mới, lên kế hoạch sớm, chọn phương thức đúng với năng lực và mục tiêu thay vì hi vọng “có nhiều cửa sẽ dễ đậu hơn”.
