Quy định tuyển sinh mới: Gọn hệ thống, hẹp cánh cửa?
Quy định tuyển sinh mới yêu cầu mỗi ngành, chương trình đào tạo đại học chỉ được dùng một phương thức xét tuyển đại học duy nhất từ năm 2028, sau giai đoạn chuyển tiếp giới hạn ba phương thức năm 2027, nhằm giản lược hệ thống, giảm nhiễu thông tin và tăng minh bạch nhưng cũng đặt ra nỗi lo thu hẹp cơ hội xét tuyển thí sinh và rủi ro nguồn tuyển cho các trường đại học.
Tại một phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn khẳng định mô hình thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học đang được đổi mới, ngày càng gọn nhẹ và tiết kiệm áp lực cho học sinh. Trên nền đó, dự thảo quy định tuyển sinh mới cho phép mỗi cơ sở đào tạo dùng tối đa 5 phương thức tuyển sinh, nhưng mỗi ngành chỉ được áp dụng 3 phương thức từ mùa tuyển sinh năm 2027 và thu về 1 phương thức từ mùa tuyển sinh năm 2028, không tính xét tuyển thẳng và cử tuyển. Đây là bước siết rất mạnh nếu so với bối cảnh hiện nay, khi toàn hệ thống có gần 20 phương thức xét tuyển khác nhau.
Vì sao phải siết phương thức xét tuyển đại học?
Nền tuyển sinh đại học Việt Nam nhiều năm qua phát triển theo kiểu “mạnh ai nấy làm”, mỗi trường, mỗi ngành xây cả một “hệ sinh thái” phương thức xét tuyển riêng, với tổ hợp, cách quy đổi, ngưỡng đảm bảo khác nhau. Điều này khiến thí sinh phải theo dõi quá nhiều tiêu chí, dẫn đến chi phí thông tin cao và dễ chọn nhầm phương thức chỉ vì cách tính điểm có lợi chứ không đúng với năng lực thật. Trong khi đó, xét về bản chất, các phương thức xét tuyển đại học vẫn xoay quanh vài trục chính: điểm thi tốt nghiệp THPT, học bạ, thi đánh giá năng lực và chứng chỉ quốc tế, trong đó khoảng 50% chỉ tiêu hiện dựa trên kết quả thi tốt nghiệp THPT, 30–40% dựa trên học bạ, còn lại là phương thức khác.
Bên cạnh áp lực thông tin, một hệ thống đa phương thức còn kéo theo tình trạng “ảo” nặng nề: thí sinh đăng ký nhiều kênh, nhiều vòng, khiến các trường khó đoán tỷ lệ nhập học thực tế. Trong bối cảnh vẫn còn tiêu cực thi cử ở một số địa phương làm xói mòn niềm tin vào tính khách quan của kỳ thi, việc chuẩn hóa và thu gọn phương thức là nỗ lực tái lập kỷ cương: bớt lòng vòng, tăng tính so sánh và công bằng giữa thí sinh ở các kênh xét tuyển khác nhau.
Lộ trình siết phương thức: Lợi cho minh bạch, rủi cho nguồn tuyển
Dự thảo xây một lộ trình hai bước: từ mùa tuyển sinh 2027, mỗi ngành được dùng tối đa 3 phương thức; sang tuyển sinh năm 2028, chỉ còn 1 phương thức xét tuyển duy nhất cho mỗi ngành, dù toàn trường vẫn được triển khai tối đa 5 phương thức trên các ngành khác nhau. Về mặt quản lý, đây là quyết định nhất quán: giảm số phương thức để kéo hệ thống về giản đơn, giúp thí sinh và phụ huynh dễ hiểu, dễ so sánh hơn, đồng thời hạn chế tình trạng mỗi ngành tạo ra một “hệ sinh thái” xét tuyển riêng.
Theo một số nhà quản lý, việc thu hẹp phương thức còn giúp chuẩn hóa tiêu chí đầu vào giữa các phương thức trong cùng một ngành, giảm độ lệch chuẩn, nhờ đó giảng viên thuận lợi hơn khi thiết kế chương trình giảng dạy. Ông Hoàng Minh Sơn cho biết từ năm 2023, Bộ đã yêu cầu các trường quy đổi điểm tương đương giữa các phương thức để giảm chênh lệch đầu vào. Tuy nhiên, bước nhảy từ 3 xuống 1 phương thức là cú siết rất mạnh, buộc các trường phải nhanh chóng điều chỉnh đề án tuyển sinh, hệ thống công nghệ, dữ liệu, đội ngũ tư vấn và kế hoạch truyền thông nếu không muốn bị động ngay trước ngưỡng cửa mùa tuyển sinh mới.
Cơ hội xét tuyển thí sinh có bị thu hẹp?
Dưới góc độ người học, câu hỏi quan trọng nhất không phải là hệ thống có gọn gàng hơn, mà là cơ hội xét tuyển thí sinh có bị bó hẹp. Khi mỗi ngành chỉ còn một phương thức xét tuyển đại học, thí sinh không thể “chia rủi ro” bằng việc đăng ký song song nhiều kênh cho cùng một ngành như trước. Một học sinh mạnh về thi chuẩn hóa nhưng học bạ trung bình, hoặc ngược lại, có thể mất lợi thế nếu ngành mong muốn chọn phương thức đi ngược sở trường của em. Với những ngành đặc thù – nghệ thuật, kiến trúc, y khoa, sư phạm – việc bó vào một phương thức duy nhất càng dễ bỏ sót những năng lực khó đo bằng điểm số thuần túy.
Các chuyên gia tư vấn tuyển sinh cảnh báo, nếu toàn bộ chỉ tiêu một ngành dồn vào một phương thức, các trường sẽ bị động hơn vì khó dự đoán thí sinh sẽ ưu tiên phương thức nào theo từng năm, trong khi điểm thi luôn biến động. Điều này đồng nghĩa một mùa thi “lệch sóng” có thể kéo theo cơn sốc cả về cơ hội trúng tuyển lẫn chất lượng đầu vào. Quy định tuyển sinh mới vì thế đang đặt lên bàn cân hai giá trị: minh bạch, đơn giản hóa hệ thống và quyền được tiếp cận giáo dục đại học theo thế mạnh đa dạng của từng thí sinh.
Làm sao để một phương thức không thành một cánh cửa hẹp?
Ở tầm chính sách, mục tiêu giới hạn phương thức là hợp lý: giảm tình trạng “mỗi trường, mỗi ngành một luật chơi”, chống ảo, tăng minh bạch và công bằng. Nhưng nếu áp dụng cứng nhắc, một phương thức xét tuyển có thể biến thành một cánh cửa duy nhất, khóa lại nhiều con đường hợp pháp và chính đáng để thí sinh bước vào đại học. Đề xuất siết mạnh vào năm 2028 vì thế cần đi kèm đánh giá tác động độc lập và lộ trình đủ dài cho các trường điều chỉnh đề án, hệ thống công nghệ và công tác truyền thông, như chính các ý kiến đã khuyến nghị.
Với các trường, lựa chọn thông minh không phải là ôm chặt phương thức đang “hot”, mà là xác định rõ triết lý đào tạo từng ngành, rồi chọn phương thức đo tốt nhất năng lực cần có cho ngành đó. Với Bộ, tăng giám sát chéo, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu và xử lý nghiêm gian lận thi cử sẽ quan trọng không kém việc siết số phương thức. Còn với học sinh phổ thông, việc chuẩn bị cho tuyển sinh năm 2028 không thể chỉ là luyện thi; đó phải là quá trình hiểu rõ điểm mạnh bản thân, theo sát quy định mới, và chủ động chọn lộ trình phù hợp ngay từ bậc trung học.
