Tôm, cá tra Việt Nam tăng mạnh toàn cầu nhưng hụt hơi tại Mỹ
Xuất khẩu tôm Việt Nam và cá tra sang Mỹ là câu chuyện nghịch lý khi toàn ngành thủy sản tăng trưởng tốt nhưng hai mặt hàng chủ lực lại suy giảm tại một thị trường có giá trị cao, tạo ra rủi ro lớn cho kết quả những tháng cuối năm và buộc doanh nghiệp phải nhanh chóng điều chỉnh chiến lược nếu không muốn đánh mất chỗ đứng lâu năm trên thị trường thủy sản Mỹ. Điểm nổi bật là xuất khẩu tôm Việt Nam lũy kế 8 tháng đạt mức tăng hai chữ số, trong khi dòng hàng vào Mỹ giảm cùng lúc với EU, trái ngược với xu hướng bùng nổ ở Trung Quốc và một số thị trường châu Á khác. Cá tra cũng duy trì tăng trưởng chung nhưng lại lao dốc mạnh khi vào Mỹ, biến nơi từng là “trụ cột lợi nhuận” thành biến số khó lường cho quý cuối năm. Câu hỏi không còn là ngành có tăng hay không, mà là tăng ở đâu, với ai, và doanh nghiệp Việt chấp nhận hy sinh điều gì để giữ thị phần.
Sức ép kép tại thị trường thủy sản Mỹ: thuế, giá và hàng rào kỹ thuật
Sự suy giảm của xuất khẩu tôm Việt Nam và cá tra sang Mỹ không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của một “cú siết” chính sách và thị trường diễn ra gần như cùng lúc. Từ ngày 24/7/2026, nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam vào Mỹ chịu thêm thuế Section 301 với mức 12,5%, cao hơn một số đối thủ như Ấn Độ, Ecuador, Indonesia, khiến tương quan giá của Việt Nam trở nên bất lợi. Thuế này cộng dồn với thuế thông thường, chống bán phá giá, chống trợ cấp, đẩy chi phí lên cao trong khi nhà nhập khẩu vẫn yêu cầu giảm giá vì tồn kho lớn và doanh số thủy sản tươi, đông lạnh tại Mỹ đều giảm trên 7%. Hàng rào kỹ thuật cũng siết chặt: yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, khai thác hợp pháp, kiểm soát lao động cưỡng bức, IUU, MMPA làm tăng chi phí tuân thủ, nhưng không tạo ra doanh thu thêm nào cho doanh nghiệp. Khi năng lực đáp ứng các chuẩn này chưa đồng đều, năng lực cạnh tranh của tôm và cá tra Việt Nam tại thị trường thủy sản Mỹ suy giảm rõ rệt, cho thấy đây là cuộc chơi không còn chỗ cho cách làm cũ.
Trung Quốc lên ngôi thị trường chủ lực, Mỹ trở thành biến số khó lường
Trong khi Mỹ co lại, Trung Quốc nổi lên như thị trường chủ lực mới của thủy sản Việt Nam. 8 tháng, xuất khẩu tôm đạt mức tăng đáng kể, với Trung Quốc và Hong Kong chiếm khoảng hơn một phần ba tổng kim ngạch; riêng Trung Quốc tăng hơn 38%, trở thành động lực nổi bật nhất trong các thị trường lớn. Cá tra cũng chứng kiến Trung Quốc dẫn dắt, chiếm 27% kim ngạch và tăng trưởng gần 30%, giúp bù đắp phần nào khoảng trống từ Mỹ. Nhưng dựa quá nhiều vào một thị trường không khác gì đặt mọi rủi ro vào một giỏ. Nhu cầu Trung Quốc hiện giữ vai trò “cứu cánh”, song nếu chính sách nhập khẩu, kiểm soát biên giới hay thị hiếu tiêu dùng ở đây thay đổi, thủy sản Việt Nam sẽ lại đối diện cú sốc mới. Theo đánh giá của giới chuyên môn, Mỹ đang trở thành một trong những biến số lớn nhất của ngành trong quý IV, bởi chỉ cần một thay đổi nhỏ về thuế hoặc hàng rào kỹ thuật cũng có thể làm lệch toàn bộ kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp.
Tái thiết chiến lược: đa dạng thị trường, nâng chuẩn chất lượng, tính lại từng đơn hàng
Nếu coi Mỹ là biến số, thì nhiệm vụ của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam trong phần còn lại của năm là giảm tác động của biến số đó lên kết quả chung. Việc đa dạng hóa thị trường phải được xem như chiến lược dài hạn nhằm giảm phụ thuộc, chứ không phải cuộc tìm kiếm một điểm đến mới có thể lập tức thay thế hoàn toàn Mỹ. Các số liệu tăng trưởng của Nhật Bản, Australia, Canada và khối CPTPP cho thấy dư địa cho tôm Việt Nam vẫn lớn nếu doanh nghiệp chủ động thiết kế sản phẩm và quy cách phù hợp từng thị trường. Ở phía Mỹ, thay vì chỉ cố gắng giữ doanh số, doanh nghiệp cần tính lại hiệu quả từng đơn hàng, cân nhắc kỹ biên lợi nhuận trước sức ép giảm giá và tăng chi phí thuế. Với nhóm hải sản khai thác, yêu cầu về IUU, MMPA, truy xuất nguồn gốc phải được kiểm soát ngay từ khâu nguyên liệu, vì đây là “vé vào cửa” chứ không còn là điểm cộng. Nói thẳng: ai không nâng chuẩn, không chịu cập nhật chiến lược, sẽ bị loại khỏi cuộc chơi trên thị trường thủy sản Mỹ.
Kết luận: Không thể trông chờ mãi vào một thị trường "khó chiều"
Sự tụt dốc của tôm và cá tra sang Mỹ diễn ra đúng lúc toàn ngành thủy sản Việt Nam đang trong giai đoạn tăng trưởng, biến một điểm tựa truyền thống thành nguồn rủi ro lớn. Thuế cao hơn đối thủ, hàng rào kỹ thuật dày đặc và sức mua suy yếu khiến chiến lược “bám Mỹ bằng mọi giá” mất dần ý nghĩa. Hướng đi hợp lý không phải là quay lưng với thị trường thủy sản Mỹ, mà là coi đây như một phân khúc đòi hỏi chuẩn mực cao, lợi nhuận phải đủ bù chi phí, và chỉ tham gia khi doanh nghiệp có năng lực đáp ứng. Song song, cần chủ động mở rộng và giữ nhịp tăng trưởng ở các thị trường đang cho thấy tiềm năng như Trung Quốc, Nhật Bản, Australia, Canada và khối CPTPP. Cuộc chơi mới của thủy sản Việt Nam không nằm ở việc bán được bao nhiêu, mà nằm ở việc bán cho ai, với điều kiện gì, và lợi nhuận thực sự còn lại là bao nhiêu.
