Từ quyết định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đến bước ngoặt thể chế
Việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh là bước điều chỉnh đơn vị hành chính nhằm đưa hai địa phương này trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, gắn với định hướng tái cấu trúc không gian phát triển và mô hình quản trị đô thị cấp vùng theo các quy hoạch đã được phê duyệt.
Điểm cốt lõi của quyết định Quốc hội lần này không nằm ở chuyện “đổi tên tỉnh thành thành phố”, mà ở việc đặt Quảng Ninh và Bắc Ninh vào vị thế mới trong mạng lưới đô thị quốc gia. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất với hồ sơ của Chính phủ và các cơ quan tư pháp, tán thành trình Quốc hội thông qua nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và Bắc Ninh tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, khóa XVI. Điều đó cho thấy đây là bước đi có tính toán dài hạn, không phải quyết định mang tính biểu tượng. Ở góc độ chính trị – hành chính, hai địa phương sẽ chuyển sang một hệ khung quản trị có yêu cầu cao hơn về năng lực điều hành, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Cơ sở pháp lý, quy hoạch và những con số biết nói
Nếu chỉ nhìn đây là một “nâng cấp danh nghĩa”, ta sẽ bỏ qua nền tảng pháp lý và quy hoạch khá chặt chẽ đã được chuẩn bị. Chính phủ khẳng định việc thành lập thành phố Quảng Ninh, thành phố Bắc Ninh và 12 phường ở Bắc Ninh bảo đảm đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý, phù hợp Quy hoạch tổng thể quốc gia, hệ thống đô thị – nông thôn, quy hoạch vùng đồng bằng sông Hồng và quy hoạch tỉnh. Việc đáp ứng 5/5 điều kiện của Luật Tổ chức chính quyền địa phương và 7/7 tiêu chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương cho thấy quyết định này không “cưỡng ép” thực tế mà phản ánh mức độ phát triển hiện hữu.
Về quy mô, sau khi thành lập, thành phố Quảng Ninh sẽ có 6.231,27 km2 diện tích tự nhiên, dân số 1.523.400 người với 54 đơn vị hành chính cấp xã. Thành phố Bắc Ninh dự kiến có 4.713,75 km2, dân số 3.989.623 người, 99 đơn vị cấp xã (54 xã, 45 phường), sau khi thành lập 12 phường mới. Một câu nói đáng chú ý là: “Việc thành lập thành phố Bắc Ninh đã bảo đảm 05/05 điều kiện theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương; đồng thời đáp ứng 07/07 tiêu chuẩn thành lập thành phố trực thuộc Trung ương”. Những con số này không chỉ là tiêu chí kỹ thuật, mà là bản đồ sức nặng kinh tế – dân số của hai cực đô thị mới.
Bắc Ninh – cực tăng trưởng công nghiệp và bài toán công bằng xã hội
Bắc Ninh là ví dụ điển hình cho việc một tỉnh công nghiệp vươn lên thành cực tăng trưởng mới. Tọa lạc ở cửa ngõ phía Bắc Thủ đô, nằm trong vùng Thủ đô và tam giác Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, Bắc Ninh có lợi thế giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy, kết nối thuận lợi với sân bay quốc tế và cảng biển. Năm 2025, quy mô kinh tế của Bắc Ninh đứng thứ 5 cả nước, thứ 3 vùng đồng bằng sông Hồng; GRDP tăng 10,27%; thu hút FDI đứng thứ 2; thu ngân sách đạt trên 123,6 nghìn tỷ đồng. Những chỉ số đó nói lên rằng việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là bước “hợp thức hóa” vai trò trung tâm công nghiệp – dịch vụ đã hình thành.
Tuy vậy, quyết định này cũng đặt ra yêu cầu mới về công bằng phát triển. Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội nhắc rõ: Bắc Ninh có 29 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi với khoảng 390.000 người, chiếm hơn 11% dân số, nên khi nâng cấp đô thị, địa phương phải ưu tiên nguồn lực cho sản xuất, việc làm, sinh kế và hạ tầng các vùng khó khăn. Việc thành lập 12 phường mới – đều là các địa bàn đô thị hóa nhanh – nếu chỉ tập trung vào khu vực nóng về bất động sản và công nghiệp mà bỏ quên nông thôn, miền núi, sẽ làm sâu thêm khoảng cách. Do đó, thành phố Bắc Ninh tương lai phải chứng minh rằng mô hình thành phố trực thuộc Trung ương có thể đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế và giảm bất bình đẳng.
Quảng Ninh, Bắc Ninh và kỳ vọng tái cấu trúc không gian phát triển phía Bắc
Thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh nếu được Quốc hội thông qua sẽ làm thay đổi bản đồ quản trị vùng Bắc Bộ. Với Quảng Ninh, việc thành lập thành phố trên toàn bộ địa bàn tỉnh – giữ nguyên diện tích 6.231,27 km2, hơn 1,52 triệu dân, 54 đơn vị cấp xã – đặt ra một mô hình đô thị đa cực, nơi thành phố trực thuộc Trung ương bao gồm cả phường, xã và hai đặc khu. Ở góc nhìn thể chế, đây là thử nghiệm đáng chú ý: một “thành phố – tỉnh” vừa quản lý khu vực đô thị ven biển, biên giới, vừa bao trùm các vùng nông thôn, miền núi. Nếu vận hành hiệu quả, mô hình này có thể trở thành khuôn mẫu cho phát triển kinh tế Đông Bắc theo hướng liên thông không gian biển – biên giới – công nghiệp – du lịch.
Điều quan trọng là Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã yêu cầu Chính phủ khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, tờ trình để Quốc hội xem xét vào ngày 6/8, đồng thời chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác của thông tin. Nghị quyết về thành phố Bắc Ninh dự kiến có hiệu lực từ 20/9/2026, sau khi Quốc hội biểu quyết. Khoảng thời gian chuẩn bị này không chỉ là thủ tục, mà là “khoảng đệm” để hai địa phương sắp xếp lại bộ máy, rà soát quy hoạch, chuẩn bị hạ tầng, tránh tình trạng “thành phố trên giấy”. Nếu bỏ lỡ, thành phố trực thuộc Trung ương rất dễ trở thành chiếc áo quá rộng, khiến bộ máy phải loay hoay thích nghi thay vì chủ động dẫn dắt phát triển.
Thành phố trực thuộc Trung ương: cơ hội, nhưng phải là lợi ích thiết thực cho người dân
Dù Quảng Ninh và Bắc Ninh đạt đủ 7/7 tiêu chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương và 5/5 tiêu chuẩn thành lập phường, câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: người dân được gì? Các cơ quan thẩm tra đã nhấn mạnh thành phố mới phải tạo chuyển biến thực chất về hạ tầng, việc làm, thu nhập, dịch vụ công và chất lượng cuộc sống. Nói cách khác, nâng cấp đơn vị hành chính chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm nhận được đường tốt hơn, trường – trạm tốt hơn, cơ hội việc làm rộng hơn, dịch vụ công nhanh hơn. Nếu không, mọi tiêu chuẩn pháp lý chỉ là những dòng chữ khô trên nghị quyết.
Theo định hướng đã được nhấn mạnh, việc thành lập thành phố phải gắn với phát triển toàn diện văn hóa, xã hội, nâng cao chất lượng sống và giúp người dân thụ hưởng thành quả phát triển. Đây là thước đo quan trọng để đánh giá thành công của quyết định Quốc hội trong những năm tới. Quảng Ninh và Bắc Ninh vì thế đang đứng trước một bài kiểm tra kép: vừa chứng minh năng lực vận hành mô hình thành phố trực thuộc Trung ương, vừa bảo đảm tiến trình đô thị hóa không bỏ lại ai phía sau. Nếu làm được, hai địa phương sẽ không chỉ là câu chuyện riêng của mình mà còn là minh chứng rằng cải cách đơn vị hành chính có thể trở thành công cụ nâng chất phát triển chứ không chỉ là thay đổi danh xưng.
