Tự chủ nhiên liệu là yêu cầu an ninh
Nhiên liệu đặc chủng là nhiên liệu được thiết kế theo những yêu cầu kỹ thuật nghiêm ngặt để vận hành các trang bị quân sự, nơi chất lượng và độ tương thích không thể đánh đổi. Việc Việt Nam làm chủ sản xuất loại nhiên liệu này vì thế không chỉ là thành tựu công nghiệp, mà còn là bước đi thiết thực để củng cố năng lực quốc phòng.
Trong nhiều năm, nguồn nhiên liệu dành cho trang bị kỹ thuật quân sự chủ yếu đến từ nhập khẩu. Khi thị trường năng lượng thế giới biến động, phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài đồng nghĩa với rủi ro về tính ổn định và khả năng đáp ứng chuẩn kỹ thuật. Bài toán đặt ra không đơn thuần là mua nhiên liệu ở đâu, mà là liệu trong nước có thể tự sản xuất đúng chất lượng hay không. Công trình tại Nhà máy lọc dầu Dung Quất trả lời câu hỏi đó bằng cách xây dựng năng lực nội địa, thay vì xem nhập khẩu là lựa chọn mặc định.
Hơn một thập kỷ nghiên cứu để thích nghi công nghệ
Khởi động năm 2012, công trình nghiên cứu công nghệ sản xuất nhiên liệu đặc chủng phục vụ quốc phòng, an ninh được triển khai tại Dung Quất với sự phối hợp của Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn, các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng và đối tác nghiên cứu Nga. Thách thức nằm ở chỗ nhà máy vốn được thiết kế cho nhiên liệu dân dụng, không có dây chuyền chuyên biệt cho nhiên liệu quân sự. Nhóm nghiên cứu chọn hướng đi có tính thực tiễn: cải tiến và tối ưu hạ tầng sẵn có thay vì xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới.
Qua nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện, tập thể chuyên gia phát triển được công nghệ sản xuất hai loại nhiên liệu: Jet A-1K và điêzen DO L-62. Năm 2014, các cơ quan chuyên môn Liên bang Nga đánh giá và cấp phép sử dụng hai sản phẩm. Sau đó, BSR tiếp tục hoàn thiện quy trình, mở rộng từ sản xuất thử nghiệm sang quy mô công nghiệp. Hành trình này cho thấy công nghệ Dung Quất không phải bản sao của một dây chuyền có sẵn, mà là lời giải kỹ thuật được điều chỉnh theo điều kiện nhà máy và yêu cầu sử dụng.
Đến năm 2023, Bộ Quốc phòng chính thức chấp thuận đưa hai loại nhiên liệu vào sử dụng, xác nhận bước chuyển từ nghiên cứu sang ứng dụng thực tiễn.
Từ kết quả nghiên cứu đến năng lực sản xuất
Giá trị của công trình được thể hiện rõ nhất ở sản lượng cung ứng, chứ không chỉ ở việc phát triển thành công công thức hay quy trình. Trong giai đoạn 2022–2025, Nhà máy lọc dầu Dung Quất sản xuất và cung ứng tổng cộng 235.000 m³ nhiên liệu đặc chủng, với doanh thu hơn 4.058 tỷ đồng. Riêng DO L-62, BSR cung cấp khoảng 70.000 m³ cho Bộ Quốc phòng trong giai đoạn 2022–2024. Những con số này cho thấy sản xuất nhiên liệu trong nước đã đi vào vận hành thực tế, thay vì dừng ở mức thử nghiệm.
Tự chủ còn đem lại hiệu quả kinh tế có thể đo đếm: sản xuất trong nước giúp tiết kiệm khoảng 15–20% chi phí so với nhập khẩu, tương đương 610–810 tỷ đồng. Nhưng ý nghĩa lớn hơn khoản tiết kiệm là khả năng chủ động nguồn cung cho một lĩnh vực không thể để gián đoạn tùy theo biến động bên ngoài. Từ nền tảng lọc hóa dầu hiện hữu, công trình đã góp phần chuyển Việt Nam từ vị thế phụ thuộc nhập khẩu sang có năng lực sản xuất nhiên liệu đặc chủng trong nước.
Đề nghị trao giải ghi nhận giá trị ứng dụng
Công trình được đề nghị xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt 7. Đây là sự ghi nhận đáng chú ý bởi thành tựu không chỉ nằm trong phòng nghiên cứu: giải pháp đã được đưa vào nhà máy, sản phẩm được chấp thuận sử dụng và nhiên liệu được cung ứng cho quốc phòng. Tập thể thực hiện gồm các nhà khoa học, chuyên gia và kỹ sư Việt Nam, phối hợp với các đối tác Nga cùng cơ quan nghiên cứu, doanh nghiệp lọc hóa dầu và đơn vị sử dụng.
Giải thưởng, nếu được trao, sẽ ghi nhận một cách làm đáng nhân rộng: xác định nhu cầu an ninh cụ thể, kết nối giới nghiên cứu với doanh nghiệp và người sử dụng, rồi kiên trì hoàn thiện công nghệ cho đến khi có sản phẩm. Giá trị của công trình vì thế vượt ra ngoài hai loại nhiên liệu; nó chứng minh nghiên cứu trong nước có thể giải quyết bài toán kỹ thuật khó và tạo năng lực sản xuất có ý nghĩa chiến lược. Dung Quất đã biến yêu cầu tự chủ thành kết quả vận hành, và đó là lý do xứng đáng để công trình được xem xét ở giải thưởng khoa học cao quý.
