Bồi thường đất cho metro TP.HCM: Cái giá hơn 120.000 tỷ và những câu hỏi về công bằng đô thị

Thu hồi đất TP.HCM cho metro: phát triển hạ tầng bằng cái giá xã hội rất cao

Bồi thường đất metro tại TP.HCM là quá trình thu hồi đất của hàng nghìn hộ dân để xây dựng các tuyến đường sắt đô thị, kèm cơ chế chi trả, hỗ trợ và tái định cư dân cư quy mô lớn, với tổng chi phí bồi thường và hỗ trợ lên tới hơn 60.700 tỷ đồng cho hai tuyến cùng diện tích đất bị ảnh hưởng khoảng 176,5 ha. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật giải phóng mặt bằng, mà là phép thử về ưu tiên ngân sách, công bằng xã hội và năng lực quản trị đô thị. Trong kế hoạch phát triển hạ tầng đường sắt đô thị, TP.HCM đang lấy ý kiến thẩm định dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phục vụ tuyến metro Thủ Dầu Một – TP.HCM và metro số 6 Tân Sơn Nhất – Phú Hữu. Con số 5.182 hộ dân dự kiến bị ảnh hưởng, với kinh phí bồi thường vượt 60.700 tỷ đồng hoàn toàn từ ngân sách thành phố, cho thấy chi phí hạ tầng giao thông không còn nằm ở phần xây lắp, mà đã chuyển trọng tâm sang chi phí đất. Theo hồ sơ, công tác thu hồi đất được chuẩn bị song song với việc hoàn thiện hồ sơ đầu tư, để kịp mục tiêu khởi công cuối năm 2026 và hoàn thành vào năm 2030. Về mặt chiến lược, đây là bước đi cần thiết nếu TP.HCM muốn có mạng lưới metro đúng nghĩa. Nhưng khi một thành phố phải chi hàng chục nghìn tỷ cho từng đoạn đất, câu hỏi đặt ra là: chúng ta đang xây metro cho ai, và ai đang trả cái giá lớn nhất?

Hai tuyến metro, hơn 5.000 hộ dân và bài toán ngân sách khổng lồ

Nhìn riêng từng dự án, quy mô thu hồi đất đã đáng kể; ghép lại, chúng tạo thành cú sốc ngân sách. Tuyến metro nối Thủ Dầu Một – TP.HCM có tổng diện tích đất dự kiến bị ảnh hưởng khoảng 81,2 ha, liên quan 2.681 trường hợp, trong đó 398 trường hợp có thể bị giải tỏa toàn bộ, cần 398 suất tái định cư. Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được tính tới 34.374 tỷ đồng từ ngân sách. Ở chiều ngược lại, metro số 6 – đoạn Tân Sơn Nhất – Phú Hữu – thậm chí nhạy cảm hơn. Dự án liên quan khoảng 2.501 trường hợp, với 2.256 trường hợp phải giải tỏa toàn bộ, đồng nghĩa 2.256 suất tái định cư phải được đảm bảo. Diện tích đất bị ảnh hưởng khoảng 95,3 ha, tương đương gần 953.105 m², và khoản bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được ước tính hơn 26.336 tỷ đồng. Tổng cộng, hai dự án tác động đến hơn 5.182 hộ dân với kinh phí bồi thường vượt 60.700 tỷ đồng, dùng ngân sách TP.HCM. Đây là con số không thể xem là "chi phí phụ" của hạ tầng giao thông nữa, mà là hạng mục chính, chi phối mạnh khả năng cân đối vốn đầu tư công.

Cơ chế bồi thường đất metro: không chỉ là giá đất, mà là niềm tin của người dân

Nếu chi phí bồi thường đất metro đã định hình tương lai ngân sách, thì cách thu hồi đất TP.HCM tổ chức sẽ quyết định tương lai niềm tin người dân. Thành phố đang yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng hàng loạt sở ngành, từ Quy hoạch – Kiến trúc, Xây dựng, Tài chính đến các đơn vị hạ tầng kỹ thuật, rà soát ranh thu hồi đất, sự thống nhất với quy hoạch tổng thể đến giai đoạn 2040–2060 và khả năng cân đối nguồn vốn. Đây là yêu cầu đúng, nhưng mới dừng ở khâu nội bộ. Điểm đáng bàn là bản chất bồi thường đất metro không chỉ là "giá bao nhiêu tiền một mét vuông". Khi có tới hàng nghìn trường hợp bị giải tỏa toàn bộ, đặc biệt 2.256 trường hợp ở tuyến metro số 6, câu chuyện chuyển sang việc bảo đảm quyền lợi dài hạn cho người dân: nơi ở mới, sinh kế, mạng lưới xã hội bị phá vỡ, và cả cảm giác an tâm khi bị buộc rời khỏi nơi đã gắn bó nhiều năm. "Với tổng diện tích đất bị ảnh hưởng khoảng 953.105 m² liên quan đến 2.501 trường hợp, dự án dự kiến sẽ có 2.256 trường hợp phải giải tỏa toàn bộ và phát sinh nhu cầu bố trí 2.256 suất tái định cư". Câu trích dẫn này tự nó đã cho thấy thách thức tái định cư dân cư không thể giải bằng vài quyết định hành chính.

Tái định cư dân cư: thách thức lớn hơn cả giải phóng mặt bằng

Trong nhiều dự án hạ tầng giao thông, giai đoạn thi công thường được chú ý hơn, trong khi tái định cư dân cư lại bị xem như "khâu hậu cần". Với hai tuyến metro này, quan điểm đó là nguy hiểm. Tuyến Thủ Dầu Một – TP.HCM cần ít nhất 398 suất tái định cư cho các trường hợp giải tỏa toàn bộ, metro số 6 cần tới 2.256 suất tái định cư. Đó không chỉ là số căn hộ phải xây, mà là số gia đình phải thiết kế lại cuộc sống. Thành phố đã yêu cầu rà soát quỹ nhà đất tái định cư – tạm cư, giải pháp di dời công trình ngầm/nổi và đánh giá tác động môi trường. Tuy nhiên, nếu việc tham vấn cộng đồng chỉ diễn ra trên giấy, rủi ro bất ổn xã hội là rõ ràng. Người dân bị thu hồi đất TP.HCM không phải là "đối tượng" cần sắp xếp, mà là đối tác bắt buộc phải đối thoại: họ mới là người hiểu rõ giá trị thực sự của khu đất, cả về kinh tế lẫn tinh thần. Đặc biệt, khi các khu vực quanh nhà ga được định hướng phát triển theo mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), kết hợp thương mại, dịch vụ, văn phòng và tiện ích đô thị, việc người bị giải tỏa có cơ hội quay trở lại hưởng lợi từ giá trị gia tăng hay không sẽ là thước đo công bằng đô thị.

Kết luận: Metro cần đi cùng một chiến lược công bằng về đất và ngân sách

Nhìn vào những con số, chi phí hạ tầng giao thông của các tuyến metro mới không còn là câu chuyện bản vẽ kỹ thuật, mà là cuộc tái phân bổ nguồn lực xã hội khổng lồ. Đoạn metro số 6 Tân Sơn Nhất – Phú Hữu được dự kiến có tổng vốn đầu tư khoảng 86.529 tỷ đồng, bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng, xây dựng và thiết bị; riêng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã chiếm hơn 26.336 tỷ đồng. Khi bồi thường đất metro trở thành một trong những hạng mục lớn nhất, bất kỳ sai sót nào về quy trình, minh bạch hay công bằng đều có thể làm xói mòn niềm tin công chúng. TP.HCM có lý khi đặt mục tiêu khởi công hai dự án cuối năm 2026 và hoàn thành vào 2030. Nhưng thời gian không nên là áp lực để rút ngắn tham vấn cộng đồng. Muốn thu hồi đất TP.HCM bền vững, thành phố cần coi cư dân là trung tâm, chấp nhận chi phí lắng nghe và điều chỉnh phương án. Metro chỉ thực sự là bước tiến văn minh khi nó không để lại phía sau những khu dân cư bị đứt gãy, mà biến họ thành một phần của đô thị mới đang hình thành.