Khi “con đường không đại học” trở thành lựa chọn có chủ đích
“Con đường không đại học” là lộ trình sự nghiệp và học tập mà học sinh tốt nghiệp THPT lựa chọn ngoài hệ thống đại học chính quy, bao gồm đào tạo nghề, cao đẳng, tham gia thị trường lao động sớm hoặc theo đuổi các chương trình đào tạo kỹ năng gắn với nhu cầu doanh nghiệp, dựa trên năng lực, sở thích và điều kiện tài chính của bản thân và gia đình. Quan điểm cho rằng cứ đỗ tốt nghiệp THPT là phải vào đại học đã lỗi thời. Khi đại học không còn được xem là con đường duy nhất để người trẻ bước vào thị trường lao động, việc hơn 325.000 học sinh tốt nghiệp THPT không đăng ký xét tuyển đại học không nên bị coi là “thất bại”, mà là dấu hiệu của một sự chuyển dịch tư duy: thế hệ mới muốn con đường ngắn hơn tới nghề nghiệp và thu nhập. Sự thay đổi này buộc gia đình và nhà trường phải nhìn lại: mục tiêu chính là tấm bằng đại học, hay là một nghề bền vững và khả năng sống tự lập?
Đào tạo nghề thay thế: lộ trình ngắn hơn nhưng gắn chặt thị trường lao động
Nếu trước đây đi học nghề thường bị xem là lựa chọn “hạng hai”, thì hiện nay đào tạo nghề thay thế đang trở thành một con đường không đại học hấp dẫn vì gắn trực tiếp với cơ hội việc làm. Nhiều thí sinh chủ động chọn học cao đẳng, giáo dục nghề nghiệp để sớm có nghề, có việc làm và thu nhập, rồi sau đó học liên thông hoặc nâng cao trình độ khi có điều kiện. Con số khoảng 430.000 người được tuyển vào trình độ cao đẳng, trung cấp cho thấy hệ thống nghề nghiệp không còn là “phương án dự phòng” nữa. Hơn 85% cơ sở giáo dục nghề nghiệp hợp tác với trên 7.200 doanh nghiệp, hơn 310.000 lượt học sinh, sinh viên được thực tập và trên 85% có việc làm ngay sau tốt nghiệp thông qua kênh hợp tác này – đây là dữ liệu đủ mạnh để thuyết phục những học sinh tốt nghiệp THPT coi lựa chọn sự nghiệp sau THPT dựa trên việc làm thực tế, thay vì chạy theo bằng cấp.
Chương trình đào tạo kỹ năng và sự tham gia sâu của doanh nghiệp
Điểm khác biệt rõ nhất của các chương trình đào tạo kỹ năng hiện nay là doanh nghiệp không chỉ “nhận thực tập” mà tham gia trực tiếp vào quá trình đào tạo. Tại một số trường cao đẳng công nghệ, doanh nghiệp tham gia từ khâu tuyển chọn đầu vào đến xây dựng chương trình đào tạo, biến mỗi khóa học thành một “đơn đặt hàng nhân lực” cụ thể. Khi yêu cầu về vị trí việc làm và kỹ năng nghề được đưa thẳng vào chương trình, người học không còn học những kiến thức xa rời thực tế, mà được tiếp xúc sớm với môi trường sản xuất, làm quen với đòi hỏi công việc, tích lũy kinh nghiệm trước khi tốt nghiệp. Đây là kiểu chương trình đào tạo kỹ năng mà những học sinh tốt nghiệp THPT cần cân nhắc: nó không hứa hẹn danh xưng hào nhoáng, nhưng cho thấy rõ mình sẽ làm gì, ở đâu, với bộ kỹ năng nào – và đó là thứ thị trường lao động đang trả công.
Hướng nghiệp và phân luồng: giúp học sinh chọn đúng, không phải “đỡ trượt đại học”
Điểm then chốt để con đường không đại học trở thành lựa chọn bình đẳng chứ không phải lối rẽ “bất đắc dĩ” nằm ở công tác hướng nghiệp và phân luồng ngay trong trường phổ thông. Theo quy định hiện hành, nội dung hướng nghiệp phải cung cấp cho học sinh thông tin về ngành nghề, điều kiện đào tạo, cơ hội việc làm và xu hướng thị trường lao động; đồng thời hỗ trợ các em đánh giá năng lực, sở thích và trải nghiệm môi trường nghề nghiệp. Như vậy, phân luồng không đơn thuần là hướng những học sinh không vào đại học sang học nghề, mà cần giúp người học có đủ thông tin để lựa chọn lộ trình phù hợp ngay từ đầu. Khi lựa chọn sự nghiệp sau THPT dựa trên hiểu biết về bản thân và thị trường, thay vì “căn cứ vào điểm thi” hay kỳ vọng cảm tính của phụ huynh, việc không vào đại học sẽ bớt bị gán mác “thiệt thòi” và trở thành chiến lược học tập có tính toán.
Kết luận: Định nghĩa lại thành công cho thế hệ tốt nghiệp THPT mới
Điều đáng bàn không phải là bao nhiêu học sinh tốt nghiệp THPT không bước vào giảng đường, mà là bao nhiêu trong số đó chọn được con đường không đại học phù hợp với năng lực và đời sống của mình. Thực tế cho thấy khi giáo dục nghề nghiệp được gắn chặt với thị trường lao động và doanh nghiệp tham gia sâu vào chương trình đào tạo kỹ năng, lộ trình ngoài đại học hoàn toàn có thể dẫn tới việc làm ổn định, cơ hội học lên và phát triển nghề lâu dài. Xã hội cần dứt khoát rời khỏi tư duy “đại học hay là không gì cả”. Thành công của một thế hệ không đo bằng tỉ lệ vào đại học, mà bằng tỉ lệ bước vào đời với nghề rõ ràng, kỹ năng vững, khả năng tự nuôi sống bản thân và mở rộng lựa chọn trong tương lai.
