Từ chia sẻ kiến thức đến cùng kiến tạo giải pháp: bước ngoặt của COSTI-90
Hội nghị COSTI-90 là kỳ họp lần thứ 90 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN, được tổ chức tại Đà Nẵng với mục tiêu tái định hình hợp tác khoa học công nghệ khu vực, chuyển từ mô hình chủ yếu chia sẻ kiến thức sang cùng kiến tạo giải pháp chung cho các thách thức xuyên biên giới, đồng thời khởi động giai đoạn triển khai Kế hoạch hành động khoa học công nghệ 2026-2035 của ASEAN trên nền tảng cơ cấu tổ chức tinh gọn và định hướng đổi mới sáng tạo khu vực rõ ràng hơn.
Việc Việt Nam đăng cai Hội nghị COSTI-90 và các cuộc họp liên quan từ ngày 13 đến 15/10 tại Furama Resort Đà Nẵng không chỉ là một hoạt động ngoại giao thường niên, mà là tuyên bố chính trị về vai trò trung tâm của hợp tác khoa học công nghệ ASEAN trong xử lý các thách thức xuyên biên giới như biến đổi khí hậu, an ninh y tế, lương thực và năng lượng. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh ASEAN phải chuyển từ chia sẻ kiến thức sang cùng xây dựng giải pháp, từ các dự án riêng lẻ sang quan hệ đối tác khu vực mạnh mẽ hơn. Nói cách khác, hợp tác khoa học ASEAN đang được nâng cấp từ “diễn đàn trao đổi” thành “bàn làm việc chung” nơi các nước cùng thiết kế và triển khai giải pháp. Đây là thay đổi mang tính chiến lược, vì chỉ khi cùng kiến tạo, khu vực mới có cơ hội tạo ra các sản phẩm khoa học công nghệ đủ quy mô và sức cạnh tranh toàn cầu.
Cơ cấu 5 tiểu ban: nền tảng mới cho hợp tác khoa học công nghệ 2026-2035
Nếu phải chọn một điểm thể hiện rõ nhất bước ngoặt tại Hội nghị COSTI-90, thì đó chính là cơ cấu 5 tiểu ban chuyên môn mới của Ủy ban. Sau Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo lần thứ 22 (AMMSTI-22) tại Vientiane, Lào vào tháng 6/2026, COSTI đã được tái cấu trúc từ 9 xuống còn 5 tiểu ban để tinh gọn và linh hoạt hơn. Đây không phải là động tác kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược: ASEAN chấp nhận từ bỏ sự phân mảnh để tập trung nguồn lực vào những trụ cột có khả năng tạo ra tác động khu vực. Các tiểu ban mới gồm Hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Công nghệ chuyên sâu và mới nổi; Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm; Công nghệ vật liệu và năng lượng; Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ, họp đồng thời trong ngày 13/10.
Việc cơ cấu lại này gắn trực tiếp với Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035 (APASTI 2026-2035), đang bước vào giai đoạn triển khai đầu tiên. Theo các nguồn chính thức, AMMSTI-22 đánh dấu năm đầu tiên chính thức triển khai APASTI 2026-2035, đồng thời ra mắt hệ thống giám sát và đánh giá tiến độ thực hiện kế hoạch. Điều đó cho thấy ASEAN không chỉ đặt ra mục tiêu dài hạn, mà còn xây dựng cơ chế đo lường cụ thể – một bước tiến hiếm thấy trong nhiều chương trình hợp tác khu vực trước đây. Trong bối cảnh các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, điện toán tiên tiến, công nghệ vũ trụ, sinh học và lượng tử đang tái định hình cách vận hành của nền kinh tế, việc ASEAN chủ động tái thiết cấu trúc hợp tác khoa học công nghệ là tín hiệu cho thấy khối này muốn đi cùng nhịp với cuộc chơi toàn cầu, chứ không đứng ngoài quan sát.
Huy động nguồn lực và kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực
Một điểm đáng chú ý trong Hội nghị COSTI-90 là cách hợp tác khoa học ASEAN được gắn chặt với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực, thay vì chỉ dừng lại ở các dự án nghiên cứu thuần túy. Việc đăng cai Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN thể hiện vai trò chủ động của Việt Nam trong hợp tác khoa học công nghệ ASEAN, nhưng quan trọng hơn là cách Việt Nam thúc đẩy kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN. Đây là chuyển dịch từ tư duy “hợp tác giữa các cơ quan nhà nước” sang “hợp tác giữa các hệ sinh thái”, nơi tri thức, công nghệ và vốn được luân chuyển trong toàn khu vực. Nếu làm tốt, hợp tác khoa học công nghệ 2026-2035 sẽ không chỉ tạo ra báo cáo, mà còn tạo ra sản phẩm, dịch vụ và doanh nghiệp công nghệ mới.
Ở cấp cơ chế, Hội đồng tư vấn cho Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (BAC) đóng vai trò quan trọng trong định hướng hợp tác khoa học ASEAN thông qua việc tư vấn xây dựng, triển khai APASTI; quản lý, sử dụng Quỹ Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (ASTIF); huy động nguồn lực từ các đối tác và thúc đẩy chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giá trị kinh tế – xã hội. Cuộc họp BAC-21 diễn ra sáng 14/10, ngay trước phiên toàn thể COSTI, cho thấy ASEAN đang cố tình đặt câu chuyện nguồn lực và chuyển hóa kết quả nghiên cứu vào trung tâm bàn thảo. Đây là cách tiếp cận đúng: nếu không có cơ chế tài chính và kết nối với doanh nghiệp, mọi khẩu hiệu về đổi mới sáng tạo khu vực sẽ khó đi xa. Việc Việt Nam nhấn mạnh kết nối mạng lưới trường đại học, viện nghiên cứu với khối doanh nghiệp trong ASEAN là lựa chọn khôn ngoan, bởi chính doanh nghiệp sẽ là nơi kiểm chứng giá trị thực tế của hợp tác khoa học công nghệ.
An ninh mạng ASEAN: mảnh ghép không thể thiếu trong bức tranh hợp tác khoa học công nghệ
Không gian mạng đang trở thành mặt trận mới của hợp tác khu vực, và điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn an ninh mạng như một phần cấu trúc của hợp tác khoa học công nghệ, chứ không phải lĩnh vực tách rời. Trong hai ngày 13–14/10 tại Singapore, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an Việt Nam, đã tham dự Tuần lễ An ninh mạng quốc tế Singapore (SICW) 2026 và Hội nghị Bộ trưởng ASEAN về An ninh mạng (AMCC) lần thứ 11. Việc các cuộc thảo luận cấp bộ trưởng về an ninh mạng ASEAN diễn ra song song với COSTI-90 cho thấy khu vực đã nhận ra rằng không thể nói về đổi mới sáng tạo khu vực mà bỏ qua nền tảng an toàn của không gian số. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật và các công nghệ mới vừa tạo ra động lực phát triển, vừa làm thay đổi căn bản môi trường an ninh, gia tăng nguy cơ hình thành các “vùng trũng rủi ro”.
Trên cơ sở đánh giá tình hình, Bộ trưởng Lương Tam Quang đề xuất ba định hướng trọng tâm nhằm tăng cường hợp tác quốc tế về an ninh mạng, trong đó nhấn mạnh sự cần thiết phải thúc đẩy mạnh mẽ hợp tác bảo vệ an ninh mạng trong ASEAN, tạo nền tảng xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới trên cơ sở luật pháp quốc tế và phát huy vai trò của Liên hợp quốc. Ông cũng đề cao vai trò trung tâm của ASEAN trong định hình các chuẩn mực an ninh mới, nhất là trên những lĩnh vực mới nổi. Theo các phát biểu chính thức, ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò trung tâm; các quốc gia thành viên tập trung thúc đẩy ký, phê chuẩn và sớm đưa Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng vào hiệu lực, lấy Công ước làm khung tham chiếu chuẩn mực để đẩy mạnh hợp tác phòng, chống tội phạm mạng trong ASEAN, qua đó tạo nền tảng thúc đẩy hợp tác giữa ASEAN với các đối tác và giữa các quốc gia. Đây là mảnh ghép quan trọng: nếu không bảo vệ được an ninh mạng ASEAN, mọi nỗ lực xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực sẽ đứng trên nền đất thiếu ổn định.
Kết luận: COSTI-90 mở ra chuẩn mới cho hợp tác khoa học công nghệ ASEAN
Nhìn tổng thể, Hội nghị COSTI-90 tại Đà Nẵng cho thấy hợp tác khoa học công nghệ ASEAN đang bước sang một chuẩn mới: chuẩn cùng kiến tạo giải pháp, gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực và được bảo vệ bởi một tầm nhìn an ninh mạng ASEAN rõ ràng. Việc tổ chức đồng thời các cuộc họp của 5 tiểu ban chuyên môn, BAC-21 và phiên toàn thể COSTI trong các ngày 13–15/10 không chỉ là sắp xếp lịch, mà là cách ASEAN buộc các mảnh ghép nghiên cứu, nguồn lực và chính sách phải đối thoại trực tiếp với nhau. Theo phát biểu của Bộ trưởng Vũ Hải Quân, ASEAN cần tận dụng hiệu quả hơn năng lực nghiên cứu, cơ sở hạ tầng và dữ liệu của nhau để cùng giải quyết những thách thức vượt quá khả năng xử lý riêng lẻ của từng nước. Đây là câu nói nên được coi là kim chỉ nam cho giai đoạn 2026–2035: hoặc ASEAN học cách cùng kiến tạo, hoặc sẽ bị các trung tâm công nghệ khác định hình tương lai thay mình.
