Từ COSTI-90 Đà Nẵng đến một ASEAN khoa học – công nghệ mới
Hợp tác khoa học ASEAN trong giai đoạn 2026-2035 là khuôn khổ phối hợp giữa các nước thành viên nhằm xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo khu vực, tập trung vào các công nghệ chiến lược, cơ chế điều phối tinh gọn và các chương trình chung để nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của ASEAN. Ngày 13/10 tại Đà Nẵng, 5 tiểu ban chuyên môn của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (COSTI) đã tổ chức phiên họp lần thứ nhất theo cơ cấu mới, mở đầu chuỗi hoạt động trong khuôn khổ Hội nghị COSTI lần thứ 90 do Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam đăng cai tổ chức. Đây không chỉ là một sự kiện kỹ thuật; đó là tuyên bố chính trị rằng ASEAN muốn bước vào kỷ nguyên công nghệ ASEAN 2026-2035 với bộ máy gọn, mục tiêu rõ và trách nhiệm cụ thể.
COSTI-90 Đà Nẵng gồm bảy cuộc họp chính thức: năm cuộc họp tiểu ban chuyên môn, cuộc họp lần thứ 21 của Hội đồng tư vấn cho COSTI (BAC-21) và phiên toàn thể COSTI-90. Khoảng 250 đại biểu từ các nước ASEAN, Ban Thư ký và đối tác quốc tế cùng ngồi lại để bàn về đổi mới sáng tạo khu vực. Việc Việt Nam đăng cai không chỉ là chuyện hậu cần; nó cho thấy Hà Nội muốn và có thể đóng vai trò “nhạc trưởng” trong việc định hình ưu tiên hợp tác khoa học ASEAN, thay vì chỉ là người tham gia thụ động.
Cơ cấu 5 tiểu ban: Tinh gọn bộ máy để tập trung vào công nghệ chiến lược
Điểm then chốt của COSTI-90 là quyết định tinh gọn cơ cấu chuyên môn từ 9 tiểu ban xuống còn 5 tiểu ban. Đây không phải động tác kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: hoặc ASEAN tiếp tục dàn trải, hoặc chấp nhận tập trung nguồn lực vào những mũi nhọn công nghệ có thể thay đổi bộ mặt khu vực. Năm tiểu ban mới gồm: Hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Công nghệ chuyên sâu và mới nổi; Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm; Công nghệ vật liệu và năng lượng; Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ.
Mỗi tiểu ban được yêu cầu xác định lĩnh vực ưu tiên, xây dựng kế hoạch hoạt động hằng năm với mục tiêu và chỉ số đánh giá cụ thể, đồng thời chỉ đạo các trung tâm, mạng lưới trực thuộc và định kỳ báo cáo COSTI. Nói cách khác, ASEAN đang chuyển từ hợp tác mang tính biểu tượng sang hợp tác có trách nhiệm giải trình. Đây là bước đi đúng, bởi nếu không có chỉ số và kết quả đo lường, khẩu hiệu đổi mới sáng tạo khu vực sẽ mãi dừng ở hội nghị. Việc Việt Nam tham gia sâu vào các tiểu ban cho phép nước ta đưa ưu tiên của mình – như chuyển đổi số, kinh tế xanh – vào dòng chảy chung của công nghệ ASEAN 2026-2035.
Những lĩnh vực sẽ định hình tương lai công nghệ ASEAN 2026-2035
Nếu phải trả lời câu hỏi đâu là các trụ cột sẽ thay đổi bộ mặt khu vực, chương trình thảo luận tại COSTI-90 đã đưa ra một danh sách khá rõ. Nội dung thảo luận tập trung vào phát triển nguồn nhân lực và hạ tầng nghiên cứu, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lượng tử, bán dẫn, công nghệ sinh học, an ninh lương thực, năng lượng sạch, vật liệu mới, khí tượng, đại dương và công nghệ vũ trụ. Đây là những lĩnh vực mà ASEAN buộc phải tham gia nếu không muốn bị kẹt ở “bẫy gia công” trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Diễn ra trong giai đoạn đầu triển khai Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035, hội nghị tập trung cụ thể hóa các ưu tiên hợp tác, tăng cường kết nối năng lực nghiên cứu và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong khu vực. Câu hỏi không còn là “có nên đầu tư vào AI hay năng lượng sạch hay không”, mà là “làm thế nào để các nước ASEAN cùng đầu tư, cùng chia sẻ hạ tầng, cùng đào tạo nhân lực”. Nếu mỗi nước tự chạy một hướng, khu vực sẽ bị chia nhỏ; còn nếu cùng xây dựng các chương trình chung, ASEAN có cơ hội trở thành một cực công nghệ mới, thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ.
Việt Nam dẫn dắt kết nối nghiên cứu và đổi mới sáng tạo khu vực
Việt Nam không chỉ là nước chủ nhà COSTI-90 Đà Nẵng; chúng ta còn đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Tiểu ban Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ (SC-EOSS). Điều này cho phép Việt Nam đặt dấu ấn vào các chương trình về khí tượng, đại dương, công nghệ vũ trụ – những lĩnh vực gắn chặt với an ninh khí hậu và kinh tế biển. Đoàn Việt Nam đã chia sẻ kết quả hoạt động của một số mạng lưới và chương trình do Việt Nam điều phối hoặc đồng chủ trì, qua đó đóng góp vào việc thúc đẩy các nội dung hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong ASEAN.
Việc đăng cai COSTI-90 thể hiện vai trò chủ động, tích cực của Việt Nam trong hợp tác ASEAN về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; hội nghị tạo cơ hội kết nối hệ sinh thái trong nước với các đối tác khu vực và quốc tế, mở rộng hợp tác nghiên cứu, huy động tri thức và nguồn lực phục vụ phát triển. Việt Nam tuyên bố mục tiêu thúc đẩy thực hiện APASTI bằng những kết quả cụ thể, có thể đo lường và ứng dụng; tăng cường nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng nghiên cứu và trao đổi nhà khoa học. Đây là cách tiếp cận thực dụng: thay vì chỉ nói về hợp tác khoa học ASEAN, Việt Nam muốn biến các cam kết thành dự án, phòng thí nghiệm chung, chương trình trao đổi nhà khoa học và kết nối doanh nghiệp.
Hợp tác khoa học công nghệ – nền tảng cho tăng trưởng bền vững ASEAN
Cốt lõi của toàn bộ quá trình này là nhận thức rằng hợp tác khoa học công nghệ là nền tảng cho tăng trưởng kinh tế bền vững ASEAN. Việc đưa cơ cấu mới vào vận hành được kỳ vọng giúp ASEAN xác định rõ hơn trọng tâm hợp tác, sử dụng hiệu quả nguồn lực và thúc đẩy các sáng kiến thiết thực. Đây cũng là cơ sở để các nước thành viên phát huy thế mạnh, tăng cường kết nối nghiên cứu và phát triển công nghệ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực trong giai đoạn 2026-2035. Nói cách khác, nếu không có một chương trình công nghệ ASEAN 2026-2035 rõ ràng, khẩu hiệu tăng trưởng xanh, bao trùm sẽ thiếu nền tảng.
Trên cơ sở báo cáo của các tiểu ban và Hội đồng tư vấn, COSTI sẽ thảo luận, thống nhất định hướng và hoạt động triển khai trong thời gian tới. Việc kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư được chú trọng nhằm phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ASEAN, đưa hợp tác khu vực đến gần hơn với nhu cầu của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu. Kết luận hợp lý là: nếu ASEAN muốn tránh tụt hậu trong làn sóng công nghệ mới, thì những gì đang diễn ra tại COSTI-90 Đà Nẵng phải được coi là điểm khởi đầu cho một thập kỷ hành động, chứ không chỉ là một hội nghị nữa trong lịch sử dài các tuyên bố khu vực.
