Một tuyến cao tốc và cơn khát vật liệu xây dựng chưa từng có
Dự án cao tốc Nghệ An tuyến Vinh - Thanh Thủy là một công trình giao thông dài 60 km đi qua 9 xã, được thiết kế 4 làn xe, một số đoạn cầu và hầm hoàn chỉnh 6 làn, đòi hỏi gần 9,9 triệu m³ đất san lấp, gần 1 triệu m³ đá cùng tổng khối lượng vật liệu xây dựng vượt 14 triệu m³, tạo ra áp lực chưa từng có lên hệ thống mỏ và chuỗi cung ứng địa phương. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng lớn; nó là phép thử năng lực tổ chức nguồn cung vật liệu của cả tỉnh. Khi một công trình phải “nuốt” gần 9,9 triệu m³ đất san lấp, 995.000 m³ đá xây dựng, gần 1,8 triệu m³ cấp phối đá dăm, 850.000 m³ cát san lấp và 760.000 m³ cát bê tông, câu hỏi không còn là có nên xây, mà là liệu hệ thống hiện tại có đủ sức đáp ứng mà không đánh đổi quá nhiều về chi phí, tiến độ và môi trường.
Thiết kế phức tạp: 51 cầu, hầm xuyên núi và áp lực kỹ thuật thi công
Nhu cầu vật liệu xây dựng khổng lồ của cao tốc Nghệ An bắt nguồn từ thiết kế tuyến đầy tham vọng. Riêng khoảng 50 km đang triển khai có 6 nút giao liên thông, 51 cây cầu, 2 nhánh hầm xuyên núi Đại Huệ và hàng chục hầm chui dân sinh. Mỗi cây cầu, mỗi hầm xuyên núi là một công trường tiêu thụ cát, đá, đất đắp, bê tông với cường độ cao, đòi hỏi nguồn cung liên tục và chất lượng ổn định. Nếu chuỗi cung ứng “hụt hơi” ở bất kỳ mắt xích nào, tiến độ dự kiến đưa vào khai thác trong năm 2029 sẽ lập tức bị đặt dấu hỏi. Điều đáng nói là nhiều hạng mục được đầu tư theo quy mô 6 làn xe, đồng nghĩa với khối lượng kết cấu cầu, hầm, nền đường lớn hơn đáng kể so với chuẩn 4 làn, khiến bài toán vật liệu không chỉ là chuyện đủ hay thiếu, mà là đủ đúng thời điểm, đúng chuẩn kỹ thuật.
Cấp phép mỏ: giải pháp nhanh nhưng tiềm ẩn rủi ro dài hạn
Nguồn cung hiện hữu trên địa bàn được đánh giá không đủ đáp ứng, buộc tỉnh phải chọn con đường tăng tốc cấp phép mỏ. Nghệ An vừa nâng công suất các mỏ đang khai thác, vừa quy hoạch và cấp thêm 12 mỏ gồm 5 mỏ đất, 6 mỏ cát và một mỏ đá, nhiều mỏ áp dụng cơ chế đặc thù, không qua đấu giá để phục vụ trực tiếp dự án. Hai mỏ cát bãi bồi tại Vạn An và khu vực Xuân Lâm - Bích Hào, diện tích hơn 23 ha, trữ lượng khoảng 460.400 m³, cũng được đưa vào danh sách không đấu giá quyền khai thác. Về ngắn hạn, đó là lựa chọn thực dụng: nếu không mở thêm mỏ, cao tốc sẽ thiếu vật liệu. Nhưng về dài hạn, cơ chế “đặc thù” dễ tạo khoảng trống minh bạch, gây lo ngại về quản lý trữ lượng, môi trường và lợi ích ngân sách khi tài nguyên khoáng sản được khai thác trong điều kiện ưu ái.
Chuỗi cung ứng vật liệu: điểm nghẽn có thể làm chậm cả dự án
Việc tổ chức chuỗi cung ứng cho cao tốc Nghệ An đang phơi bày nhiều điểm yếu cốt lõi. Mỏ Hồng Tân 1 ở Nam Đàn được giao cho liên danh Tập đoàn Đèo Cả – Delta khai thác khoảng 988.000 m³ đất phục vụ gói thầu XL01, trong khi mỏ Hồng Tân 3 bàn giao cho Tập đoàn Sơn Hải phục vụ XL02. Với đá xây dựng, mỏ Động Lim đang được xem xét, còn mỏ Thanh Thủy được đề xuất nâng công suất từ 100.000 m³/năm lên 320.000 m³/năm. Cùng lúc, cát được bổ sung từ nhiều khu vực dọc sông Lam. Bức tranh đó cho thấy sự phụ thuộc mạnh vào một số nhà thầu và mỏ chiến lược, khiến bất kỳ trục trặc nào – từ thủ tục cấp phép, giải phóng mặt bằng mỏ đến biến động giá vật liệu – đều có thể lan nhanh sang tiến độ thi công. Việc tỉnh yêu cầu “tăng cường kiểm tra giá vật liệu, xử lý tình trạng găm hàng, ép giá hoặc đưa vật liệu không bảo đảm chất lượng vào công trường” là một cảnh báo rõ ràng rằng rủi ro chuỗi cung ứng không còn mang tính lý thuyết.
Tiến độ, vốn và bài kiểm tra quản trị dự án hạ tầng
Cao tốc Nghệ An Vinh - Thanh Thủy khởi công ngày 18/5/2026 và dự kiến khai thác trong năm 2029. Đến trung tuần tháng 9, các đơn vị đã giải ngân hơn 3.043 tỷ đồng, đạt 67,9% số vốn được bố trí. Hiện 16 nhà thầu thuộc 3 liên danh đã triển khai tại 3/6 gói thầu xây lắp; các gói còn lại gồm phần tuyến chính từ Km50+170 đến Km60+031 cùng hệ thống giao thông thông minh, thu phí không dừng, kiểm soát tải trọng và chiếu sáng. Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Võ Trọng Hải trực tiếp đi thị sát, yêu cầu đẩy nhanh thủ tục cấp phép, giải phóng mặt bằng và khai thác các mỏ đã xác định. Dự án được kỳ vọng tạo thêm trục giao thông từ khu vực Vinh tới cửa khẩu Thanh Thủy, tăng kết nối với khu vực biên giới Việt Nam – Lào. Nhưng để kỳ vọng này không bị chậm chân, địa phương phải chứng minh rằng mình kiểm soát được bài toán vật liệu xây dựng, không để cấp phép mỏ và chuỗi cung ứng trở thành điểm nghẽn cố hữu của các dự án cao tốc thế hệ mới.
