Từ thiếu cát, thiếu đất đắp đến nhu cầu quản lý chuỗi cung ứng xây dựng
Quản lý chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng cho hạ tầng công cộng là cách các địa phương kiểm soát xuyên suốt nguồn cung đất, đá, cát từ khai thác, vận chuyển đến sử dụng tại công trình, nhằm bảo đảm đủ khối lượng, đúng chất lượng và minh bạch chi phí trong bối cảnh nhu cầu tăng nhanh nhưng nguồn cung biến động mạnh. Nút thắt vật liệu không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là bài kiểm tra năng lực điều hành phát triển đô thị. Khi TPHCM quyết định dùng khoảng 55 triệu m³ cát biển san lấp cho các công trình hạ tầng, còn Thanh Hóa siết quản lý từ mỏ đến công trình, thông điệp rất rõ: ai kiểm soát được chuỗi cung ứng xây dựng, người đó kiểm soát được tiến độ và chi phí các dự án hạ tầng lớn.
TPHCM: Cát biển san lấp và khai thác mỏ đá sâu hơn – giải pháp tình thế hay chiến lược dài hạn?
TPHCM đang đứng trước khoảng trống vật liệu san lấp rất lớn: nhu cầu khoảng 44 triệu m³ nhưng nguồn cung mới đáp ứng 5–8 triệu m³. Thay vì chấp nhận chậm tiến độ, thành phố chọn cách “mở khóa” nguồn cung bằng ba hướng. Thứ nhất, lần đầu tích hợp quy hoạch để cho phép khai thác mỏ đá sâu thêm 50–100m tại khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu và Bình Dương cũ, nhằm tăng sản lượng khai thác mỏ đá. Thứ hai, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục cấp phép, gia hạn, nâng công suất mỏ từ 67–70 ngày xuống còn 20 ngày. Thứ ba, dùng khung pháp lý mới của Luật Phát triển đô thị để đơn giản hóa một số thủ tục đất đai, môi trường cho các mỏ nâng công suất. Quyết định sử dụng 55 triệu m³ cát biển san lấp hạ tầng công cộng là bước đi táo bạo, nhưng chỉ thực sự bền vững nếu đi kèm cơ chế kiểm soát chất lượng cát biển san lấp, đánh giá tác động môi trường và quản lý chi phí theo chuỗi, chứ không chỉ dừng ở khâu cấp phép.
Thanh Hóa: Từ quản lý từng mỏ đến kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng xây dựng
Thanh Hóa đang cho thấy một cách tiếp cận khác: thay đổi quản lý vật liệu xây dựng từ mỏ đến công trình. Áp lực rất rõ: nhu cầu đất đắp năm 2026 khoảng 58,59 triệu m³, trong khi năng lực cung ứng chỉ 37,3 triệu m³ (63,7%); cát xây dựng đáp ứng 5,16/9,6 triệu m³, tương đương 53,8% nhu cầu. Trong khi đó, đá xây dựng lại dư công suất nhưng phân bố không đều, khiến nhiều vùng miền núi vẫn thiếu cục bộ. Thay vì tiếp tục cấp thêm mỏ rồi để đó, tỉnh yêu cầu khắc phục tình trạng mỏ còn trữ lượng, còn công suất nhưng không khai thác hoặc chỉ phục vụ nội bộ, đồng thời chấn chỉnh găm hàng, tăng giá bất hợp lý và công bố giá không sát thực tế. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Thanh Hóa đang hướng tới quản lý vật liệu theo một chuỗi thống nhất, từ rà soát mỏ, bổ sung nguồn cung, công khai giá đến khảo sát và kiểm soát chi phí tại công trình”.
Minh bạch giá, siết trách nhiệm: mắt xích còn thiếu trong quản lý vật liệu xây dựng
Điểm đáng chú ý nhất trong mô hình Thanh Hóa là coi minh bạch thông tin và trách nhiệm của từng mắt xích trong chuỗi cung ứng xây dựng quan trọng không kém việc bổ sung mỏ. Tỉnh xây dựng website giavlxdthanhhoa.vn để công khai giá, thông tin mỏ, trữ lượng còn lại và khả năng cung ứng; 181 doanh nghiệp đã công bố giá trên hệ thống và 165/173 đơn vị ký cam kết không găm hàng, không hạn chế nguồn cung. Đồng thời, chủ mỏ phải báo cáo định kỳ sản lượng khai thác, tiêu thụ, tồn kho và buộc phải đưa vật liệu ra thị trường, ưu tiên các chủng loại đang thiếu như đá 4x6, đá cấp phối, đá hộc. Ở chiều ngược lại, chủ đầu tư dự án phải tính đúng nguồn vật liệu ngay từ bước chuẩn bị, không được lấy giá từ mỏ đã dừng hoạt động hoặc không đủ khả năng cung ứng. Cách làm này biến quản lý vật liệu xây dựng thành hệ thống trách nhiệm hai chiều, thay vì chỉ là thủ tục cấp phép một lần rồi buông lỏng.
Bài học cho TPHCM: từ “chạy vật liệu” sang thiết kế chiến lược chuỗi cung ứng
TPHCM đang giải ngân mạnh vốn đầu tư công và cần thêm hàng chục triệu m³ vật liệu san lấp cho các dự án giao thông, hạ tầng công cộng. Việc dùng cát biển san lấp và cho phép khai thác mỏ đá sâu hơn là bước đi cần thiết để không làm chậm tiến độ. Nhưng nếu chỉ dừng ở tăng cung, thành phố có nguy cơ lặp lại vòng xoáy thiếu – thừa cục bộ, biến động giá và tranh cãi về chất lượng vật liệu. Bài học từ Thanh Hóa là phải chuyển từ tư duy “chạy vật liệu” sang thiết kế chiến lược chuỗi cung ứng: quy hoạch mỏ gắn với vùng tiêu thụ, ràng buộc trách nhiệm chủ mỏ, công khai giá, và bắt buộc chủ đầu tư tính đúng, tính đủ chi phí vật liệu đến chân công trình. Kết luận hợp lý cho cả hai địa phương là: quản lý vật liệu xây dựng không còn là phần việc phụ của ngành xây dựng, mà là trụ cột quyết định thành bại của các chương trình hạ tầng công cộng quy mô lớn.
