Thiếu sách giáo khoa: khủng hoảng mở màn năm học 2026-2027
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa trong năm học 2026-2027 là tình trạng nhiều tỉnh, thành đồng loạt không đủ sách cho học sinh khi năm học đã bắt đầu, khiến phụ huynh phải chạy đôn chạy đáo mua sách, chấp nhận dùng sách cũ, sách photo đắt tiền, sách điện tử tạm thời và việc học bị xáo trộn ngay từ những tuần đầu tiên, thay vì được diễn ra ổn định như đáng lẽ phải có. Điều đáng nói, đây không phải chuyện “thiếu cục bộ vài đầu sách” mà là một cuộc khủng hoảng lan rộng. Nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội, TP.HCM và Đắk Lắk ghi nhận việc phụ huynh vẫn tất tả tìm sách dù lễ khai giảng đã qua nhiều ngày. Bộ Giáo dục và Đào tạo trước đó đã yêu cầu các địa phương bảo đảm đủ sách giáo khoa trước ngày 30/8, nhưng thực tế cho thấy hệ thống cung ứng đã không giữ được cam kết đó. Khi một dịch vụ cơ bản như sách cho trẻ đến trường bị trục trặc ở quy mô toàn quốc, vấn đề không còn là chuyện của từng gia đình, mà là câu hỏi lớn về trách nhiệm quản lý.
Phụ huynh chạy vạy, học sinh xoay xở: áp lực dồn về phía yếu nhất
Nhìn từ thực tế, mọi gánh nặng của thiếu sách giáo khoa đang dồn lên vai phụ huynh và học sinh – những người không được tham gia bất kỳ khâu hoạch định nào, nhưng lại phải xử lý hậu quả. Ở Hà Nội, nhiều gia đình kể chuyện đi hết hiệu sách này đến hiệu sách khác mà kệ sách giáo khoa gần như trống trơn, chỉ còn sách bài tập, tham khảo. Có phụ huynh “lượn khắp nơi” để mua sách lớp 12 cho con nhưng vẫn thiếu môn Lịch sử, phải nhờ người quen ở tỉnh khác tìm mà không có. Trên mạng xã hội, các nhóm phụ huynh biến thành “sàn điều phối” tự phát: người đăng bài hỏi mua, người xin sách cũ, người nhờ bạn bè ở đô thị lớn mua hộ rồi gửi về quê. Một số gia đình chấp nhận cho con dùng chung sách với bạn, đọc bản điện tử hoặc photo tạm từng phần nội dung trong lúc chờ bổ sung sách giáo khoa. Việc thiếu sách kéo dài đến mức học sinh bị ảnh hưởng trực tiếp trong quá trình học tập; với khối 12 chuẩn bị thi tốt nghiệp và xét tuyển đại học, đây là sự bất cẩn khó chấp nhận.
Sách photo đắt tiền, mua online cao hơn giá bìa: khủng hoảng kéo theo méo mó thị trường
Khi nguồn sách in chính thức không đủ, thị trường “tự phát” lập tức lấp chỗ trống – và người phải trả giá cao hơn vẫn là phụ huynh. Nhiều gia đình buộc phải cho con học bằng sách photo đắt tiền: một phụ huynh phản ánh 3 cuốn sách giáo khoa bản đen trắng được bán với giá cao hơn đáng kể so với tổng giá niêm yết, chênh lệch gần gấp đôi. Có trường hợp giá bán sách giáo khoa qua các kênh online cao gấp đôi, thậm chí hơn nhiều lần so với giá ghi trên bìa. Không ít phụ huynh đặt mua sách trên nền tảng trực tuyến và phát hiện bộ sách lớp 5 có giá thực tế cao hơn khoảng 40.000 đồng so với tổng giá bìa. Cùng lúc, việc săn sách cũ trở thành “chiến dịch” gia đình: có người phải bỏ ra gần 300.000 đồng để mua một bộ sách đã qua sử dụng cho con lớp 6 nhưng vẫn thiếu vài cuốn. Sự méo mó này không đơn thuần là câu chuyện cung – cầu, mà là hệ quả của một hệ thống cung ứng sách giáo khoa thiếu minh bạch, tạo điều kiện cho lạm giá và các hình thức trục lợi bám theo khủng hoảng.
Tại sao lại thiếu sách và trách nhiệm thuộc về ai?
Điều khiến nhiều người bức xúc là: trong khi phụ huynh gom từng cuốn sách, đơn vị phát hành báo cáo những con số rất “hoành tráng”. Tính đến ngày 3/9, họ cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo trên toàn quốc. Từ ngày 1 đến 6/9, đơn vị này tiếp tục cung ứng thêm khoảng 2,5 triệu bản, tập trung cho các trường đăng ký muộn và bổ sung đầu sách thiếu cục bộ. Lý giải nguyên nhân thiếu sách giáo khoa, đại diện nhà xuất bản nói đến tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí sách giáo khoa khiến một số nhà trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng trước. Thêm một biến số khác là năm học 2026-2027 là năm đầu tiên triển khai thống nhất bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" trên toàn quốc, nhu cầu thay đổi, nhưng hệ thống dự báo rõ ràng không theo kịp. Theo một tuyên bố, "trong tháng 9, nhà xuất bản sẽ in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa, sách bài tập theo nhu cầu thực tế" – con số này cho thấy việc tính toán ban đầu đã đánh giá sai quy mô thị trường.
Giải pháp bổ sung sách giáo khoa: chữa cháy tạm thời, bài học dài hạn
Ở Đắk Lắk, hơn 40% học sinh trên địa bàn chưa có đủ sách giáo khoa bản in – một tỷ lệ đủ để gọi tên là khủng hoảng. Sở Giáo dục và Đào tạo đã rà soát nhu cầu và báo nhà xuất bản số lượng cần bổ sung khoảng 2,4 triệu bản, với tổng kinh phí ước tính hơn 30 tỷ đồng; nếu đặt in bổ sung từ thời điểm hiện tại, sớm nhất đến tháng 11 mới có sách. Trong lúc chờ đợi, ngành giáo dục tính phương án điều chuyển sách còn tồn từ địa phương khác về, dùng sách điện tử, trình chiếu nội dung bài học, cho học sinh dùng chung sách theo nhóm. Những giải pháp này cho thấy nỗ lực chữa cháy đáng ghi nhận, nhưng vẫn chỉ là xử lý phần ngọn. Căn nguyên nằm ở hệ thống dự báo nhu cầu, cơ chế phân phối cứng nhắc và sự lệ thuộc quá lớn vào một nguồn sách duy nhất. Nếu không thay đổi cách xây dựng kế hoạch cung ứng – từ yêu cầu đặt hàng sớm, công khai số lượng đến khả năng chủ động in bổ sung sách giáo khoa – khủng hoảng năm nay rất có thể lặp lại. Giáo dục không thể khởi đầu bằng sự thiếu thốn; trách nhiệm bảo đảm mỗi học sinh có đủ sách ngay từ tuần đầu năm học phải được đặt lên bàn những người ra quyết định, chứ không để phụ huynh tự "bổ sung" bằng tiền túi và sự xoay xở cá nhân.
