Thiếu 3,9 triệu cuốn: triệu chứng của một hệ thống dự báo lỗi nhịp
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống cung ứng không đáp ứng kịp nhu cầu thực tế của học sinh và phụ huynh, thể hiện qua việc thiếu hàng triệu bản sách ngay trước thềm năm học mới, dù kế hoạch in ấn, phân phối đã được lập từ nhiều tháng trước.
Đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Con số này đủ để làm xáo trộn việc học của hàng triệu học sinh, và quan trọng hơn, phơi bày những lỗ hổng kéo dài trong dự báo nhu cầu sách và phân phối sách giáo dục. Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc, đồng thời diễn ra việc sắp xếp đơn vị hành chính và mạng lưới trường lớp, làm thay đổi mạnh quy mô và cơ cấu học sinh. Trong bối cảnh đó, việc hệ thống dự báo không theo kịp thực tế gần như là một thất bại có thể dự đoán trước, nhưng lại không được chuẩn bị tương xứng.
Một câu chuyện điển hình: nhiều phụ huynh tại TP.HCM phải điền giấy, xếp hàng hàng giờ ở nhà sách để mua đủ bộ sách cho con, có người mô tả việc mua sách năm nay là “đúng khổ”, thậm chí “ám ảnh với chuyện mua sách giáo khoa” khi phải đứng chờ gần 2 tiếng. Khi một nhu cầu cơ bản như sách giáo khoa trở thành gánh nặng logistic cho từng gia đình, đó không còn là sự cố nhỏ lẻ mà là dấu hiệu của một cơ chế đang vận hành chậm và rời rạc.
Nhu cầu tăng gần 40%: vì sao dự báo nhu cầu sách lại sai lệch như vậy?
Theo số liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tổng nhu cầu sách giáo khoa sau điều chỉnh là 245,94 triệu bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu. Nói cách khác, hệ thống dự báo đã “lệch nhịp” gần 70 triệu bản, một sai số khổng lồ đối với một mặt hàng mang tính thiết yếu. Đây không thể được biện minh bằng vài biến động cục bộ, mà là hậu quả của cách lập kế hoạch còn dựa nhiều vào thói quen và kinh nghiệm, thiếu nền tảng dữ liệu thống nhất về số lượng học sinh, luồng tuyển sinh và các chính sách mới có tác động trực tiếp đến nhu cầu sách.
Một nguyên nhân quan trọng là trong giai đoạn xã hội hóa sách giáo khoa trước đây, các cơ quan quản lý giáo dục ở trung ương và địa phương không cung cấp dữ liệu học sinh cho các nhà xuất bản để tránh cạnh tranh không bình đẳng giữa đơn vị có sách giáo khoa. Hệ quả là đến khi chỉ còn một bộ sách chung, chuỗi dự báo nhu cầu sách vẫn vận hành trong tình trạng “mù dữ liệu”, xây dựng kế hoạch trên các con số tổng hợp chậm, thiếu độ chính xác. Khi nhu cầu có biến động lớn – như việc chuyển sang một bộ sách thống nhất, sắp xếp lại trường lớp – việc cập nhật dữ liệu, đặt hàng, sản xuất và phân phối lẽ ra phải được thực hiện sớm và đồng bộ, nhưng thực tế lại chậm hơn nhịp tăng nhu cầu.
Sai lệch dự báo còn bị khuếch đại bởi cơ chế tài chính hiện hành: Nhà xuất bản phải vay vốn ngắn hạn hàng năm để in sách, dựa vào hạn mức tín dụng ngân hàng và không thể in dự trữ quá lớn khi chưa xác định rõ nhu cầu. Khi dự báo thấp hơn gần 40%, không có “vùng đệm” nào đủ lớn để hấp thụ cú sốc nhu cầu tăng đột ngột. Nói cách khác, chúng ta đang yêu cầu một doanh nghiệp vận hành như doanh nghiệp thị trường, nhưng lại gánh một nhiệm vụ công – cung ứng sách đúng và đủ – mà không cung cấp cho họ đủ dữ liệu và cơ chế dự phòng tương xứng.
Kênh đăng ký bị đứt gãy, phân phối sách giáo dục quá phụ thuộc vào nhà trường
Ngay cả khi dự báo nhu cầu sách đã được điều chỉnh, “điểm nghẽn” vẫn nằm ở khâu phân phối sách giáo dục: kênh đăng ký qua nhà trường – vốn là xương sống để tập hợp nhu cầu trước năm học – bị đứt gãy ở nhiều nơi. Năm học 2026-2027 chứng kiến làn sóng sáp nhập trường, kiện toàn ban giám hiệu, dẫn đến việc nhiều trường chưa kịp nhận đăng ký mua sách của phụ huynh như những năm trước. Đến ngày 25/8, riêng tại TP.HCM vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách, trong khi công ty sách giáo dục địa phương đã chuẩn bị sẵn nguồn cung.
Khi kênh nhà trường bị gián đoạn, phụ huynh và học sinh dồn tới các cửa hàng bán lẻ trong cùng một thời điểm, khiến hệ thống bán lẻ quá tải; nhiều đầu sách không kịp bổ sung trong ngày. Thực tế, ở những nơi quy trình tổ chức tốt – như một trường THCS tại TP.HCM, nơi nhà trường công khai danh mục sách, chủ động lấy danh sách đăng ký từ tháng 3, đặt sách qua thư viện nhà trường và cho phụ huynh mua lại đúng giá bìa – việc mua sách giáo khoa diễn ra “nhẹ nhàng”, không xảy ra cảnh thiếu sách kéo dài. Điều này cho thấy vấn đề nằm ở sự chênh lệch về năng lực tổ chức, hơn là sự bất khả kháng từ phía nguồn cung.
Một giải pháp đã được nêu ra là các nhà xuất bản nên phối hợp với đơn vị phát hành thiết lập các kho trung chuyển sách theo khu vực, để kịp điều tiết sách từ nơi thừa sang nơi thiếu, giảm việc nhà trường và phụ huynh phải chờ đợi. Tuy nhiên, nếu chỉ bổ sung thêm vài kho trung chuyển mà không giải quyết gốc rễ là dữ liệu nhu cầu và lịch đặt hàng thống nhất, chúng ta sẽ tiếp tục “chữa cháy” mỗi khi năm học mới đến.
Chính sách miễn phí SGK: thiện ý tốt nhưng triển khai vội vàng
Một yếu tố làm bức tranh thiếu sách giáo khoa thêm rối là chính sách miễn phí SGK. Ngày 3/7, Chính phủ ban hành Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định miễn phí sách giáo khoa, bắt buộc thực hiện từ năm học 2029-2030. Dù khung thời gian đã rõ, một số địa phương vẫn muốn triển khai miễn phí ngay trong năm học 2026-2027, trong khi chu trình sản xuất sách cho năm học này đã gần hoàn tất: vào đầu tháng 7, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng sách.
Do có thông tin sẽ được cấp sách miễn phí, nhiều phụ huynh, học sinh và cơ sở giáo dục không đăng ký mua sách trong tháng 6 và 7 như các năm trước. Khi chính sách không kịp triển khai, nhu cầu mua sách dồn vào những ngày sát – và cả sau – khai giảng, gây áp lực lớn lên hệ thống bán lẻ. Trớ trêu là đến ngày 12/9, cả 10 địa phương từng dự kiến phát sách miễn phí trong năm học này đều chưa thực hiện được. Đây là minh chứng điển hình cho việc một chính sách tốt về mục tiêu, nhưng thiếu kịch bản chuyển tiếp và phối hợp với chu trình sản xuất – phân phối, có thể vô tình tạo ra thiếu sách giáo khoa cục bộ.
Nhà xuất bản đã cảnh báo rằng triển khai miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học 2026-2027 không phù hợp với chu trình sản xuất hiện có, tiềm ẩn nguy cơ thiếu – thừa sách cục bộ và lãng phí nguồn lực. Dù vậy, câu chuyện này cho thấy một thực tế: nếu sách giáo khoa vẫn được đối xử như một loại hàng hóa thông thường, trong khi chính quyền địa phương lại muốn áp dụng chính sách an sinh trên cùng một sản phẩm, mọi quyết định vội vàng sẽ “dồn gánh nặng” lên chuỗi cung ứng vốn đã căng. Điều cần thiết không phải là hoãn chính sách miễn phí SGK, mà là xây dựng lộ trình dữ liệu, ngân sách và hợp đồng đặt hàng rõ ràng, để mỗi thay đổi chính sách không trở thành cú sốc cho thị trường sách giáo dục.
Lối ra: Quản trị SGK như dịch vụ công thiết yếu, không chỉ là hàng hóa
Ở mức độ trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang tập trung xử lý hơn 3,9 triệu sách giáo khoa còn thiếu đã được xác nhận; chỉ đạo Nhà xuất bản điều chuyển sách giữa các địa bàn, tiếp tục in và cung ứng bổ sung theo nhu cầu thực tế, ưu tiên địa phương và học sinh còn thiếu sách. Nhà xuất bản đang huy động tối đa công suất các nhà in, cung cấp miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử để giáo viên, học sinh sử dụng tạm thời và cam kết hoàn tất cung cấp bản in bổ sung trước ngày 30/9. Đó là những động tác “chữa cháy” cần thiết, nhưng nếu dừng ở đó, tình trạng thiếu sách giáo khoa sẽ còn lặp lại.
Về lâu dài, Bộ chủ trương rà soát và hoàn thiện cơ chế quản lý sách giáo khoa theo hướng coi đây là “sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù”; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp; xây dựng cơ chế dự phòng và điều phối linh hoạt để đảm bảo cung ứng chủ động từ đầu năm học. Nói ngắn gọn, sách giáo khoa phải được đặt vào cùng “đường ray” với những dịch vụ công thiết yếu khác: dự báo bằng dữ liệu, kế hoạch bằng hợp đồng ràng buộc, và phân phối bằng mạng lưới đa kênh thay vì phụ thuộc duy nhất vào nhà trường.
Chuỗi cải cách cần ít nhất ba bước rõ ràng. Thứ nhất, xây dựng hệ thống dữ liệu học sinh thống nhất trên toàn quốc, bắt buộc chia sẻ cho đơn vị sản xuất SGK với cơ chế giám sát để tránh lạm dụng, từ đó nâng chất lượng dự báo nhu cầu sách. Thứ hai, chuẩn hóa lịch đặt hàng sách: nhà trường, địa phương không được “nộp đơn” sát ngày khai giảng; mọi sai số phải được xử lý qua cơ chế kho trung chuyển khu vực và quỹ dự phòng sản lượng. Thứ ba, mọi chính sách mới – như chính sách miễn phí SGK – phải kèm theo kịch bản triển khai nhiều năm, tích hợp vào kế hoạch in – phát hành, thay vì trở thành “biến số bất ngờ” trên một thị trường vốn đã mong manh.
Thiếu sách giáo khoa lần này không chỉ là chuyện hậu cần mà là phép thử cho năng lực quản trị giáo dục dựa trên dữ liệu. Nếu không biến cuộc khủng hoảng 3,916 triệu cuốn này thành động lực cải tổ, chúng ta sẽ tiếp tục điệp khúc cũ mỗi mùa tựu trường: phụ huynh xếp hàng, học sinh chờ sách, còn các cơ quan quản lý thì loay hoay giữa những bảng thống kê được cập nhật quá muộn. Từ chỗ “thiếu sách giáo khoa”, giáo dục Việt Nam cần chuyển sang một thời kỳ mới: dự báo đúng, đặt hàng chuẩn, phân phối linh hoạt – để một cuốn sách đến tay học sinh không còn là nhiệm vụ khó hơn cả một kỳ thi.
