Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng mở màn năm học mới
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng trong đó số lượng sách đã in và phát hành trên toàn hệ thống tưởng như “đủ”, nhưng học sinh ở nhiều địa phương khi bước vào năm học mới vẫn không có sách đúng môn, đúng lớp để sử dụng, buộc phụ huynh xếp hàng săn từng cuốn và nhà trường phải xoay xở giải pháp tình thế. Điều đáng nói, đây không phải thiếu hụt nhỏ lẻ mà được chính nhà xuất bản mô tả là tình huống “chưa từng xảy ra trong các năm học trước”, khi cảnh phụ huynh xếp hàng dài tại TP.HCM và nhiều tỉnh, thành vẫn kéo dài cả sau ngày khai giảng. Cuộc khủng hoảng sách học lần này cho thấy một sự đứt gãy trong chuỗi chuẩn bị cho năm học mới: hệ thống in – phát hành có thể chạy hết công suất, nhưng khâu dự báo và phối hợp lại lạc nhịp với nhu cầu thực tế. Vấn đề không còn ở chuyện “có in đủ hay chưa”, mà là năng lực bảo đảm mỗi học sinh thực sự có sách giáo khoa trong tay ngay từ tuần học đầu tiên.
Ba nguyên nhân sâu xa: từ sáp nhập trường đến tâm lý chờ sách miễn phí
Nếu chỉ đổ lỗi cho “khó khăn khách quan” trong chuỗi cung ứng thì sẽ bỏ qua những sai lầm rất cụ thể của hệ thống quản lý. Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục đã nêu ba nguyên nhân chính, và cả ba đều phản ánh sự thiếu đồng bộ trong chuẩn bị cho năm học mới. Thứ nhất, nhiều địa phương chủ trương không đặt sách giáo khoa qua kênh trường học, trong khi hàng trăm trường đang tập trung sáp nhập, kiện toàn lãnh đạo nên không đứng ra mua sách giúp phụ huynh; riêng TP.HCM có 197 trường thuộc diện này tính đến ngày 25/8. Thứ hai, tâm lý chờ sách giáo khoa miễn phí khiến một bộ phận phụ huynh không chủ động mua sớm, làm các công ty phát hành không dám dự trữ, sợ tồn kho. Thứ ba, khi thông tin “không có sách miễn phí” được công bố, nhu cầu bùng nổ cùng lúc từ cả phụ huynh lẫn nhà trường, đẩy hệ thống phát hành vào tình trạng quá tải. Điểm chung của ba nguyên nhân là sự lệch pha giữa chính sách, thông tin và năng lực dự báo nhu cầu từng địa bàn.
Hậu quả rất cụ thể: mỗi học sinh thiếu một cuốn sách là một năm học bị xô lệch
Có người cố trấn an rằng đây chỉ là “thiếu cục bộ”, nhưng với từng học sinh không có sách giáo khoa, hậu quả không hề cục bộ. Các em bị gián đoạn học tập ngay từ đầu năm, phải học bằng bản in tạm thời hoặc photocopy để theo kịp chương trình, trong khi bạn bè đã có sách chuẩn chỉnh trên bàn. Một quotable đáng lưu ý là: "Dù gọi là thiếu cục bộ, nhưng hậu quả với mỗi học sinh bị thiếu sách lại rất cụ thể", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhận xét. Phụ huynh thì tốn thời gian và chi phí đi nhiều điểm bán, xếp hàng từ rất sớm mà vẫn chưa đủ bộ sách cho con. Giáo viên buộc phải tìm giải pháp tình thế như cho học nhờ, chép bài nhiều hơn, điều chỉnh cách giao bài tập. Nhà trường cũng gặp khó trong tổ chức dạy học, từ phân phối chương trình tới kiểm tra đánh giá. Khi sách giáo khoa khan hiếm, quyền tiếp cận tri thức – vốn được xem là tối thiểu trong giáo dục phổ thông – bỗng trở thành cuộc “săn lùng” đầy mệt mỏi của cả gia đình và thầy cô ngay trong những ngày đáng lẽ phải tập trung chào đón năm học mới.
Những lỗ hổng hệ thống phơi bày qua một bộ sách thống nhất
Năm học này, cả nước chuyển sang dùng chung bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thay vì nhiều bộ sách khác nhau như trước. Về nguyên tắc, một bộ sách thống nhất toàn quốc phải giúp quản lý dễ hơn, dự báo nhu cầu chính xác hơn. Thế nhưng thực tế thiếu sách giáo khoa lại cho thấy chúng ta chưa kịp nâng cấp năng lực quản lý tương xứng với thay đổi chính sách. Theo báo cáo tại cuộc họp Chính phủ, đến ngày 9/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, tham khảo. Con số này cho thấy nỗ lực in ấn là rất lớn, nhưng như chính một đại biểu Quốc hội chỉ ra, “số lượng toàn hệ thống không thể thay thế tiêu chí quan trọng nhất là từng học sinh, từng trường, địa bàn có đủ đúng đầu sách cần học hay chưa”. Khi sách còn nằm ở kho hoặc ở nơi nhu cầu thấp, trong khi điểm bán ở địa bàn khác lại trống hàng, thì việc phát hành “đủ tổng lượng” không giúp được một em nhỏ nào. Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này vì thế là tấm gương soi rõ những lỗ hổng về dự báo, phân phối và phối hợp giữa trung ương – địa phương – cơ sở giáo dục.
Phản ứng khẩn cấp từ Bộ Giáo dục và yêu cầu minh bạch trách nhiệm
Trước sức ép của dư luận và thực tế học sinh phải học chắp vá, Bộ Giáo dục đã ban hành công văn yêu cầu các sở và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp khắc phục tình trạng thiếu sách giáo khoa, với mục tiêu cung ứng đủ sách cho các trường còn thiếu trước ngày 15/9. Những ngày qua, khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa đã được điều chuyển giữa các vùng miền để bổ sung cho nơi thiếu – một động thái cho thấy mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng sách học hiện nay. Trong ngắn hạn, mục tiêu duy nhất được nhấn mạnh là bảo đảm mọi học sinh có sách để học ngay, không chờ quy trình tổng kết trách nhiệm. Bộ yêu cầu từng cơ sở giáo dục phải rà soát chi tiết số lượng sách đã đăng ký, đã giao, đã nhận và còn thiếu theo từng lớp, môn học, tới từng xã và từng trường. Giám đốc sở chịu trách nhiệm về độ chính xác của số liệu và phải nêu rõ nguyên nhân, phương án xử lý, thời hạn hoàn thành cho từng trường hợp. Đây là yêu cầu đúng hướng, nhưng phản ứng khẩn cấp chỉ là bước đầu. Vấn đề là sau khi học sinh đã có sách, hệ thống có đủ can đảm để phân định trách nhiệm, sửa quy trình dự báo – đặt hàng – phân phối, để “thiếu cục bộ” không lặp lại vào mỗi mùa khai giảng.
