Thiếu sách giáo khoa 2026: một cuộc khủng hoảng được báo trước
Thiếu sách giáo khoa 2026 là tình trạng khan hiếm và không cung ứng kịp thời các đầu sách bắt buộc cho học sinh trên phạm vi nhiều địa phương, xảy ra ngay trước và trong những tuần đầu năm học mới, khiến phụ huynh học sinh phải tự xoay xở bằng cách săn lùng, photocopy hoặc mượn sách cũ để đảm bảo việc học không bị gián đoạn. Năm học 2026–2027 đã bắt đầu nhưng Hải Phòng và nhiều tỉnh, thành khác vẫn khan hiếm cục bộ một số đầu sách giáo khoa, trong khi sách đã thiếu gần một tháng ở Huế, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt là TP.HCM. Điều đáng nói, đây không phải sự cố bất ngờ, mà là kết quả của nhiều quyết định quản lý chồng chéo và dự báo sai nhu cầu, biến năm học mới khó khăn thành một phép thử cho năng lực điều hành.
Nguyên nhân khan hiếm sách: từ chương trình mới đến quyết định đặt hàng
Muốn giải quyết thiếu sách giáo khoa 2026, phải nhìn thẳng vào nguyên nhân khan hiếm sách ở cấp hệ thống. Trước hết, năm học này là mốc áp dụng thống nhất chương trình phổ thông mới trên toàn quốc, khiến nhu cầu về sách tăng đột biến so với các năm trước. Cả nước chuyển sang sử dụng một bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thay vì nhiều bộ song song, làm áp lực dồn vào một kênh cung ứng. Nhưng điểm nghẽn lớn hơn nằm ở khâu tổ chức đặt hàng. Nhiều địa phương áp dụng chủ trương không đặt sách qua trường, trong khi nhiều trường đang tập trung sáp nhập, kiện toàn bộ máy nên không nhận mua hộ phụ huynh, dẫn đến hàng trăm trường ở TP.HCM nằm ngoài dòng chảy đặt sách chính thức. Khi kênh truyền thống bị chặn, nhà xuất bản không thể đo được nhu cầu thật, lượng in và phân phối vì thế lệch khỏi thực tế.
Phụ huynh học sinh gánh hệ quả: xếp hàng, săn sách, học bằng bản photo
Trong mọi cuộc khủng hoảng giáo dục, phụ huynh học sinh luôn là người phải tự xoay xở. Tại Hải Phòng, quy mô học sinh lên tới 810.681 em ở 1.002 cơ sở giáo dục, nên chỉ một trục trặc nhỏ trong cung ứng cũng đủ tạo nên làn sóng thiếu sách. Hình ảnh phụ huynh mang theo danh sách môn học, đi hết nhà sách này đến nhà sách khác để kiếm cho đủ bộ sách không còn hiếm. Một phụ huynh có con học lớp 9 phải cho con dùng sách photo tạm thời, trong bối cảnh riêng khối lớp này đã tăng thêm hơn 7.200 học sinh so với năm trước. Tại TP.HCM, phụ huynh và học sinh xếp hàng dài, chen chân “săn” từng cuốn sách lẻ, cảnh tượng vẫn tiếp diễn ngay cả khi năm học đã khai giảng. Câu nói đáng nhớ ở đây là: “Việc tạm thời thiếu sách giáo khoa khiến cả phụ huynh lẫn học sinh đều rơi vào tâm lý lo lắng” – nỗi lo không nên tồn tại trong một hệ thống luôn nói đến đổi mới.
Vai trò của kỳ vọng sách miễn phí và sự đổ vỡ trong dự báo
Câu chuyện thiếu sách giáo khoa 2026 không thể chỉ quy cho chương trình mới hay số lượng học sinh tăng, mà còn liên quan đến tâm lý và chính sách. Theo nhà xuất bản, một nguyên nhân đáng kể là việc một bộ phận phụ huynh chờ sách miễn phí nên không chủ động mua sớm. Khi không có dữ liệu đặt trước, đơn vị sản xuất buộc phải thận trọng để tránh tồn kho, dẫn đến nguồn cung tại kênh bán lẻ bị co lại. Đến khi trường thông báo không có sách miễn phí, phụ huynh đồng loạt đổ ra nhà sách, trong khi các trường cũng vội vàng đặt bổ sung. Nhà xuất bản rơi vào thế phải đáp ứng cùng lúc hai luồng cầu đột ngột, khiến toàn bộ mạng lưới phân phối bị quá tải. Đây là ví dụ điển hình cho một hệ thống dự báo yếu: thông tin không thông suốt, nhu cầu không được ghi nhận kịp thời, và mọi bên cùng hành động muộn màng, tạo nên năm học mới khó khăn cho hàng triệu gia đình.
Từ giải pháp tình thế đến yêu cầu coi sách giáo khoa là hàng thiết yếu
Điều tích cực là hệ thống đã bắt đầu phản ứng, dù vẫn mang màu sắc chữa cháy. Bộ quản lý yêu cầu các bên phối hợp bảo đảm đủ sách cho những trường còn thiếu trước ngày 15/9, trong khi các trường ở TP.HCM đã chốt số lượng cần và đặt hàng bổ sung. Nhà xuất bản cho biết đang rà soát và điều phối gần 8 triệu cuốn sách chuyển vùng để bù thiếu – một con số cho thấy mức độ rối loạn của phân phối hiện tại. Nhưng giải pháp tình thế không đủ nếu sách giáo khoa vẫn bị đối xử như một loại hàng hóa bình thường. Phó Thủ tướng đã nhấn mạnh rằng việc cung ứng sách phải được quản lý như mặt hàng thiết yếu, ưu tiên đủ và đúng thời điểm hơn là lợi nhuận, đồng thời giá phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Nếu tinh thần này không được biến thành cơ chế cụ thể, mỗi mùa tựu trường sẽ lại là một mùa chạy đua sách, và người trả giá vẫn chính là phụ huynh học sinh.
