Thiếu sách giáo khoa không phải sự cố đơn lẻ, mà là vấn đề hệ thống
Tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ là hiện tượng các địa phương, trường học không có đủ sách cho học sinh vào đầu năm học, xuất phát từ sai số dự báo nhu cầu sách, năng lực in ấn hạn chế, quy trình điều tiết chuỗi cung ứng sách kém linh hoạt và cơ chế quản lý tập trung chưa được tối ưu, khiến sách đến chậm, không đúng số lượng hoặc không đúng thời điểm so với nhu cầu thực tế. Từ góc nhìn quản trị, đây không còn là một sự cố hành chính mà là tín hiệu đỏ về cách chúng ta tổ chức và vận hành chính sách sách giáo khoa thống nhất. Khi cả hệ thống giáo dục bước vào năm học mới với một bộ sách duy nhất, mọi mắt xích – từ dự báo nhu cầu sách, in ấn đến phân phối – đều phải được thiết kế lại. Nếu chỉ khắc phục tình huống mà không sửa quy trình, "thiếu sách giáo khoa" sẽ lặp lại như một căn bệnh mãn tính của ngành.
Một bộ sách thống nhất: lợi thế chính sách, áp lực chuỗi cung ứng
Quyết định chỉ sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027 là bước đi hợp lý về mặt chương trình, nhưng nó vô tình làm tăng độ nhạy của hệ thống trước mọi sai số dự báo nhu cầu sách. Trước đây, với ba bộ sách, các nhà xuất bản thường in dư tương đối lớn, tạo một lớp "đệm" an toàn; còn hiện nay, tư duy tiết kiệm, tính toán dự phòng khắt khe khiến hệ thống dễ thừa thiếu cục bộ khi nhu cầu biến động. Báo cáo của cơ quan quản lý cho thấy, đến 18h ngày 14-9, các địa phương vẫn còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa – một con số đủ lớn để chứng minh rằng bài toán không chỉ nằm ở vài hợp đồng in, mà ở cả kiến trúc chuỗi cung ứng sách. Khi mọi học sinh đều dùng chung một bộ, bất kỳ "nút thắt" nhỏ trong đặt hàng hay phân phối đều lập tức biến thành vấn đề xã hội. Nếu không coi chuỗi cung ứng sách giáo khoa như hạ tầng thiết yếu, các giải pháp tình thế sẽ chỉ là vá víu.
Những điểm nghẽn đang bộc lộ trong chuỗi cung ứng sách giáo khoa
Các số liệu hiện có cho phép nhìn khá rõ những điểm nghẽn. Đến 30/7, đơn vị xuất bản chính đã chuyển đủ 100% các đơn đăng ký mua sách, đồng thời dự trù lượng phát sinh khoảng 30% so với số đăng ký; nhưng nhu cầu thực tế lại tăng tới gần 40%, dẫn đến thiếu cục bộ. Trong khi đó, báo cáo tổng hợp cập nhật cho thấy số sách còn thiếu hiện chỉ còn vài trăm nghìn bản trên tổng nhu cầu khoảng 240 triệu cuốn – gần 100% đã đến tay người học. Con số này cho thấy năng lực hệ thống không yếu, nhưng quy trình thì chậm và cứng. Việc in bổ sung phải thông qua đấu thầu, khiến phản ứng cung ứng thiếu linh hoạt. Ở cấp địa phương, Sở giáo dục yêu cầu các trường rà soát đến từng học sinh, từng đầu sách để xác định chính xác số lượng còn thiếu, đồng thời đối chiếu và đôn đốc đơn vị cung ứng đến khi bảo đảm đủ sách. Khi một học sinh còn thiếu sách, đó không phải lỗi của riêng nhà trường, mà là dấu hiệu cho thấy chuỗi dữ liệu – từ lớp đến kho in – vẫn chưa kết nối trơn tru.
Từ bản quyền sách miễn phí đến tối ưu sản xuất và dự báo nhu cầu sách
Điểm tích cực là định hướng chính sách đã khá rõ: sách giáo khoa sẽ tiến tới miễn phí, được coi là một chế độ an sinh xã hội do Nhà nước cung cấp. Khi Nhà nước giữ bản quyền sách miễn phí và trực tiếp đặt hàng một bộ sách chuẩn từ các nhà xuất bản uy tín, chúng ta có cơ hội loại bỏ nhiều khâu trung gian và chi phí vô hình của thị trường. Nhưng bản quyền tập trung chỉ là nửa bài toán; nửa còn lại là lộ trình và cơ chế vận hành. "Vấn đề cốt lõi là xây dựng lộ trình thực hiện từ nay đến năm 2029 sao cho đạt kết quả tốt nhất" – quan điểm này đặt đúng trọng tâm tranh luận. Nếu hệ thống dự báo nhu cầu sách không được chuẩn hóa, dữ liệu từ lớp học không được cập nhật liên tục, và năng lực in ấn không được thiết kế để tăng giảm linh hoạt theo tín hiệu nhu cầu, thì dù sách là miễn phí, người chịu thiệt vẫn là học sinh và phụ huynh đang thấp thỏm lo âu mỗi dịp năm học mới bắt đầu.
Giải pháp: coi sách giáo khoa là hạ tầng công, thiết kế lại chuỗi cung ứng
Các động thái khẩn trương hiện nay – từ chỉ đạo rà soát từng học sinh ở Hà Nội đến kế hoạch hoàn thành cung ứng trong vài ngày tới – là cần thiết, nhưng chưa đủ để chấm dứt vòng lặp "thiếu sách giáo khoa" mỗi đầu năm. Về lâu dài, cần coi chuỗi cung ứng sách như hạ tầng công: có hệ thống dữ liệu thời gian thực về đăng ký và biến động nhu cầu, có cơ chế điều tiết nguồn sách liên tỉnh, và có khung pháp lý cho phép đơn vị in ấn nhà nước vận hành linh hoạt hơn, thay vì bị trói cứng bởi thủ tục đấu thầu trong mọi tình huống. Quy trình dự báo nhu cầu sách phải được chuẩn hóa từ lớp học lên sở, từ sở lên bộ, gắn trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp. Ở tầm chính sách, khi Nhà nước giữ bản quyền và mục tiêu sách miễn phí đã xác lập, nhiệm vụ tiếp theo là viết một "kịch bản" sản xuất – phân phối rõ ràng, với các ngưỡng dự phòng và cơ chế phản ứng nhanh. Chỉ khi coi mỗi cuốn sách đến đúng tay học sinh, đúng thời điểm, là chỉ tiêu bắt buộc của hệ thống, chúng ta mới xử lý được căn gốc của tình trạng thiếu sách cục bộ.
