Giá trị xuất khẩu tăng: Tín hiệu tốt nhưng mong manh
Xuất khẩu cao su và hồ tiêu của Việt Nam là bức tranh nông sản trong đó giá bán tăng hoặc sản lượng tăng đã giúp duy trì đà tăng trưởng giá trị, bất chấp biến động mạnh về nhu cầu quốc tế và sự điều chỉnh trên thị trường hàng hóa. Đây không phải câu chuyện “được mùa, được giá” đơn giản, mà là bài kiểm tra sức chịu đựng của chuỗi thương mại nông sản khi đối mặt rủi ro thị trường, địa chính trị và sự phụ thuộc vào một vài thị trường lớn. Diễn biến mới nhất cho thấy nông dân và doanh nghiệp đang tạm thời hưởng lợi, nhưng nếu không nâng cấp chiến lược xuất khẩu, lợi thế này có thể tan nhanh như một đợt sóng giá.
Trong 8 tháng, xuất khẩu cao su đạt gần 945 nghìn tấn, giảm 15,4% về lượng nhưng giá trị chỉ giảm 5,1%, nhờ giá xuất khẩu bình quân tăng 12,1% lên khoảng 1.990 USD/tấn. Trong khi đó, hồ tiêu xuất khẩu tăng 15,2% về lượng và 10,3% về trị giá, dù giá bình quân giảm 4,2% xuống khoảng 6.503 USD/tấn. Hai xu hướng trái chiều – cao su dựa vào giá, hồ tiêu dựa vào sản lượng – đều cho thấy cùng một điểm: Việt Nam đang kiếm thêm tiền từ thương mại nông sản, nhưng nền tảng vẫn chưa đủ bền vững.
Cao su: Giá tăng cứu kim ngạch nhưng áp lực đang quay lại
Câu chuyện xuất khẩu cao su Việt Nam lúc này là câu chuyện “giá gánh phần lượng”. Trong tháng 8, lượng xuất khẩu giảm mạnh tới 27,6% so với cùng kỳ, còn giá trị chỉ giảm 7,6%, nhờ giá bình quân lên tới khoảng 2.118 USD/tấn và cao hơn 27,7% so với năm trước. 8 tháng, giá cao su xuất khẩu bình quân tăng 12,1%, kéo theo mức giảm kim ngạch thấp hơn rất nhiều so với mức giảm sản lượng. Nói cách khác, nếu không có sóng giá, ngành cao su đã “thấm đòn” hơn nhiều.
Nhưng sóng giá không kéo dài mãi. Đây là lần đầu sau 7 tháng, giá cao su xuất khẩu giảm nhẹ 0,7% trong tháng 8, trùng với việc giá thế giới điều chỉnh sau khi lên mức cao nhất trong 13 năm. Trích dẫn có thể dùng: “Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh giá cao su thế giới cũng điều chỉnh sau khi lên mức cao nhất trong 13 năm”. Nhu cầu từ Trung Quốc – thị trường tiêu thụ lớn nhất – chưa phục hồi rõ rệt, xuất khẩu sang đây giảm tới 30,1% về lượng và 20,8% về giá trị, khiến thị phần của họ trong tổng xuất khẩu cao su Việt Nam rơi từ 71,3% xuống 58,8%. Đây vừa là cảnh báo, vừa là cơ hội buộc doanh nghiệp chuyển mình sang các thị trường khác như Ấn Độ, Indonesia hay Malaysia – nơi đang ghi nhận mức tăng hai, thậm chí ba chữ số.
Hồ tiêu: Sản lượng bù giá, Mỹ và Trung Quốc dẫn dắt đơn hàng
Khác với cao su, hồ tiêu xuất khẩu lại dựa vào sản lượng tăng để kéo giá trị đi lên. Lũy kế đến giữa tháng 9, Việt Nam xuất khẩu hơn 202 nghìn tấn hồ tiêu, tăng 15,2% về lượng và 10,3% về trị giá so với cùng kỳ. Đổi lại, giá xuất khẩu bình quân giảm 4,2%, xuống khoảng 6.503 USD/tấn. Nói thẳng, ngành hồ tiêu đang bán nhiều hơn nhưng rẻ hơn. Nếu không siết lại chiến lược giá, đây là con dao hai lưỡi với nông dân.
Đáng chú ý, động lực tăng trưởng nửa đầu tháng 9 đến từ Mỹ và Trung Quốc, khi xuất khẩu sang châu Âu, châu Phi và UAE lại đi xuống. Chỉ riêng Mỹ đã chiếm tới 23,5% tổng lượng hồ tiêu xuất khẩu từ đầu năm, trong khi Trung Quốc đứng thứ hai với hơn 22,6 nghìn tấn. Trích dẫn đáng chú ý: “Năm thị trường này hiện chiếm khoảng một nửa tổng lượng hồ tiêu xuất khẩu của Việt Nam”. Tuy nhiên, phía sau bức tranh sáng là một nghịch lý: diện tích và sản lượng trong nước thu hẹp, nhưng giá tiêu nội địa vẫn ì ạch vì nguồn nguyên liệu nhập khẩu tăng khoảng 35% so với cùng kỳ. Điều này cho thấy lợi ích trên thị trường quốc tế chưa chảy về nông dân như kỳ vọng.
Mỹ, Trung Quốc và bài toán giảm phụ thuộc thị trường đơn lẻ
Các số liệu mới nhất cho thấy Mỹ và Trung Quốc đang là hai “đầu kéo” quan trọng của thương mại nông sản Việt Nam ở cả cao su và hồ tiêu. Với cao su, Trung Quốc vẫn là khách hàng lớn nhất; với hồ tiêu, Mỹ dẫn đầu về lượng, còn Trung Quốc đứng thứ hai. Đây là lợi thế về quy mô, nhưng cũng là cái bẫy phụ thuộc. Khi kinh tế Trung Quốc chậm lại hoặc chính sách thuế của Mỹ thay đổi, nông dân Việt Nam lập tức chịu rủi ro.
Tín hiệu tích cực là thị phần cao su xuất sang Trung Quốc đã giảm từ hơn 71% xuống dưới 59%, trong khi các thị trường như Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Hàn Quốc, Mexico hay CH Séc đều tăng mạnh. Điều này cho thấy doanh nghiệp đã bước đầu dịch chuyển chiến lược, mở rộng đầu ra mới để giảm lệ thuộc một thị trường. Với hồ tiêu, việc phân tán đơn hàng sang Mỹ, Trung Đông, Ấn Độ, Thái Lan giúp tạo thế cân bằng tốt hơn. Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở việc “bán sang nhiều nước hơn” mà không nâng chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đàm phán dài hạn, Việt Nam vẫn chỉ là nhà cung cấp ở phân khúc trung bình và dễ bị thay thế.
Chiến lược cho nông dân và doanh nghiệp: Từ ăn theo giá sang chủ động cuộc chơi
Ngắn hạn, triển vọng của cao su và hồ tiêu vẫn gắn chặt với biến động quốc tế. Kết quả những tháng cuối năm của cao su sẽ phụ thuộc vào giá thế giới, sức mua từ Trung Quốc, nguồn cung các nước sản xuất lớn và khả năng mở rộng thị trường thay thế của doanh nghiệp Việt Nam. Với hồ tiêu, hiệp hội dự báo giá nhiều khả năng ổn định quanh mặt bằng hiện nay nếu xung đột tại Trung Đông chưa thay đổi, và chỉ có thể tăng trở lại nếu căng thẳng hạ nhiệt, bởi tồn kho nhập khẩu đang thấp trong khi nguồn cung toàn cầu ở mức thấp nhiều năm.
Nhưng dài hạn, vấn đề không còn là “đợi giá lên”. Nông dân và doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy bán hàng thô sang xây dựng chuỗi giá trị: chuẩn hóa chất lượng để có giá tốt hơn, giảm phụ thuộc vào một vài thị trường lớn, và chủ động tham gia các kênh thương mại nông sản có hợp đồng dài hạn, minh bạch. Việc mở rộng các thị trường tiềm năng không chỉ để “chữa cháy”, mà phải trở thành chiến lược cạnh tranh cốt lõi giúp Việt Nam đứng vững trong khu vực khi các nước khác cũng đẩy mạnh xuất khẩu. Nếu không nắm được cuộc chơi, mỗi đợt biến động giá sẽ lại là một lần nông dân “được – mất” theo may rủi.
