Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: Bức tranh không thể coi là chuyện nhỏ
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa trước khai giảng năm học là tình trạng hàng loạt phụ huynh phải chạy khắp nơi, xếp hàng tại các nhà sách đông nghẹt người mà vẫn không thể mua đủ bộ sách cho con, trong khi nhà xuất bản khẳng định đã phát hành khối lượng sách rất lớn nhưng khâu phân phối và tổ chức mua sắm của các địa phương lại thiếu đồng bộ, khiến học sinh bước vào năm học mới với tâm thế lo lắng và thiếu thốn tư liệu học tập. Đây không phải hiện tượng lẻ tẻ mà là một vấn đề mang tính hệ thống, lặp lại nhiều năm và bộc lộ rõ sự lệch pha giữa kế hoạch cung ứng, cách phụ huynh mua sách và thực tế nhu cầu tại trường.
Ngày khai giảng, khi lẽ ra gia đình chỉ tập trung vào tâm trạng của con trong năm học mới, nhiều phụ huynh ở TP.HCM vẫn tất tả tìm mua sách giáo khoa cho con. Có người cho biết đã đi qua hàng chục nhà sách nhưng vẫn chưa mua đủ bộ, phải tranh thủ từng cuốn lẻ còn sót lại trên kệ. Những hình ảnh đó cho thấy “thiếu sách giáo khoa” không còn là cụm từ mang tính báo động chung chung, mà đã thành trải nghiệm cụ thể, mệt mỏi, tốn thời gian và gây bức xúc cho hàng nghìn gia đình. Nếu coi đây chỉ là do một số phụ huynh không đăng ký mua sách qua trường, chúng ta đã bỏ qua bản chất: hệ thống phát hành và điều phối đang phục vụ kém cho nhu cầu thực tế.
Nhà sách ‘thất thủ’, phụ huynh mua sách trong tâm thế phòng thủ
Những ngày cuối tuần trước và sau khai giảng, khung cảnh tại các nhà sách lớn ở TP.HCM không khác gì “cửa ngõ tránh bão”: phụ huynh chen chân, xếp hàng dài, tay ôm đầy sách vở nhưng tâm trạng là lo hơn mừng. Trưa 5/9, tại một nhà sách ở Thủ Đức, không khí mua sách giáo khoa vẫn rất nhộn nhịp. Phụ huynh tranh thủ từng khoảng thời gian rảnh để tìm những đầu sách còn thiếu, giống như đang sắm nhu yếu phẩm chứ không phải công cụ học tập cho con. Cảm giác phải “đi săn” sách giáo khoa là một nghịch lý, khi đây lẽ ra là loại hàng hóa được chuẩn bị dư dả, dễ tiếp cận nhất trong mùa khai giảng năm học.
Chị M.H, có con học lớp 5, là một ví dụ điển hình. Sau nhiều lần đi tìm, trưa ngày khai giảng chị mới gom được khoảng 8–9 đầu sách còn thiếu cho con. Nhưng đến khâu thanh toán, chị được thông báo chỉ được mua một quyển mỗi đầu sách, để tránh tình trạng mua về bán lại. Việc phụ huynh phải mang giấy khai sinh của hai con sinh đôi quay lại nhà sách để chứng minh nhu cầu chính đáng chỉ để được mua hai cuốn giống nhau không phải là quy định “chặt chẽ”, mà là biểu hiện của hệ thống bán sách đang bị ám ảnh bởi “phe sách” hơn là phục vụ người học. Khi phụ huynh mua sách phải sống trong tâm thế phòng thủ, rõ ràng niềm tin vào cách tổ chức thị trường sách giáo khoa đã bị bào mòn.
Nhà xuất bản giáo dục nói gì và những con số biết tự đặt câu hỏi
Trong khi phụ huynh chạy khắp nơi để mua sách giáo khoa, nhà xuất bản giáo dục lại công bố những con số rất “đẹp” về năng lực cung ứng. Đến ngày 3/9, đơn vị này cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Từ ngày 1 đến 6/9, họ tiếp tục cung ứng khoảng 2,5 triệu bản sách giáo khoa, chủ yếu cho các trường đặt sách muộn và bổ sung những đầu còn ít. Nếu tin vào các số liệu này, hệ thống đã phát hành vượt xa kế hoạch ban đầu. Nhưng thực tế tại quầy thu ngân nơi phụ huynh phải xuất trình cả giấy khai sinh để được mua đủ sách lại kể một câu chuyện khác: khối lượng in ấn lớn không đồng nghĩa với khả năng đáp ứng nhu cầu đúng thời điểm, đúng nơi.
Theo báo cáo, việc cung ứng sách giáo khoa năm nay biến động do thời điểm ban hành kế hoạch, phê duyệt dự toán và tổ chức mua sắm, trang bị sách theo chính sách miễn phí ở các địa phương rất khác nhau. Đây là lời giải thích nghe có vẻ hợp lý, nhưng nó cho thấy một sự thật đáng lo: học sinh đang bị phụ thuộc vào tiến độ hành chính và quy trình đấu thầu, thay vì được bảo đảm quyền tiếp cận sách học tập như một nhu cầu cơ bản. “Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và vẫn phải in bổ sung khoảng 17 triệu bản trong tháng 9 để đáp ứng nhu cầu thực tế.” Khi sách vẫn tiếp tục in và phát hành sau khai giảng, việc bắt đầu năm học với bộ sách thiếu là hậu quả khó tránh, và lỗi thuộc về thiết kế hệ thống chứ không phải vài phụ huynh mua lẻ.
Phe sách, phụ huynh mua lẻ và cái giá của sự lệch pha
Một phần lý do thường được đưa ra cho cảnh nhà sách đông nghẹt người là việc “phụ huynh mua sách lẻ, không đăng ký qua trường”, cùng với sự xuất hiện của phe sách mua đi bán lại với giá gấp 3–4 lần giá phát hành. Đúng là có những người mua nhiều bộ sách để trục lợi, buộc nhà sách phải áp dụng quy định hạn chế số lượng mỗi người. Nhưng khi biện pháp chống phe sách khiến một gia đình bình thường phải chứng minh con sinh đôi mới được mua hai cuốn giống nhau, thì rõ ràng hệ thống đang trừng phạt cả người dùng chính đáng. Lệch pha nằm ở chỗ: thay vì tạo một kênh phân phối tin cậy, linh hoạt, nơi nhu cầu thật được phân biệt với đầu cơ, chúng ta lại áp dụng các biện pháp cứng nhắc, đẩy trách nhiệm lên phụ huynh mua sách.
Nhóm phụ huynh đến mua sách trong thời gian này được lý giải là những người không theo dõi thông báo của trường hoặc không đăng ký mua qua trường. Cách lý giải đó có phần đổ lỗi cho người dùng, mà bỏ qua sự đa dạng về hoàn cảnh: có phụ huynh mới chuyển trường, con đổi chương trình, hoặc đơn giản là muốn kiểm soát bộ sách giáo dục mới của con thay vì giao hết cho trường. Khi mỗi ngày một cửa hàng sách của nhà xuất bản giáo dục ở TP.HCM vẫn ghi nhận trung bình khoảng 3.000 lượt phụ huynh đến mua sách ngay sau khai giảng, không thể nói đây là “nhóm thiểu số không chịu chuẩn bị sớm”, mà phải thừa nhận hệ thống tổ chức năm học mới đã không tương thích với thói quen và nhu cầu thực tế của người học.
Không thể để thiếu sách giáo khoa thành “đặc sản” mùa khai giảng
Nhà xuất bản giáo dục khẳng định sẽ tiếp tục tăng nguồn cung trong tháng 9, in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập để phát hành theo nhu cầu thực tế, đồng thời in thêm sách cho học kỳ 2 sau khai giảng, dự kiến hoàn thành cuối tháng 9. Về mặt kỹ thuật, điều đó hứa hẹn tình trạng thiếu sách sẽ dần được giải quyết. Nhưng về mặt nguyên tắc, chúng ta không thể chấp nhận mô hình năm học mới trong đó học sinh bước vào lớp với bộ sách chưa đủ, chờ hệ thống in ấn kịp tiến độ. Đã đến lúc xem quyền có sách giáo khoa đúng thời điểm là một tiêu chí bắt buộc, tương đương với việc có giáo viên, phòng học.
Nếu không muốn cảnh phụ huynh nườm nượp xếp hàng mua sách sau khai giảng trở thành “đặc sản” lặp lại hằng năm, cần những thay đổi cụ thể: công khai sớm danh mục sách, thống nhất tiến độ mua sắm giữa các địa phương, xây dựng kênh bán lẻ đáng tin với chính sách chống đầu cơ nhưng không làm khó gia đình chính đáng, và đặc biệt là phải coi phụ huynh là đối tác trong việc chuẩn bị sách cho con, thay vì là nhóm cần “quản lý”. Thiếu sách giáo khoa không phải là chuyện cá nhân; đó là thước đo cho mức độ tôn trọng mà hệ thống dành cho thời gian, tiền bạc và tâm trạng của người học. Chừng nào chúng ta vẫn chấp nhận cảnh chen chân ở nhà sách như một phần quen thuộc của mùa khai giảng năm học, chừng đó cuộc khủng hoảng này vẫn còn tiếp diễn.
