Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng hạ tầng giáo dục chứ không phải chuyện “đi mua sách muộn”
Tình trạng thiếu sách giáo khoa ở Gia Lai là việc gần 35.000 học sinh bước vào tuần thứ ba của năm học mới mà vẫn chưa có đủ sách để học, khiến việc tiếp thu bài giảng bị gián đoạn, phụ huynh phải tự xoay xở tìm sách và toàn bộ hệ thống cung ứng sách giáo dục bộc lộ những lỗ hổng trong khâu dự báo nhu cầu, điều phối và phân phối tài liệu đến đúng trường, đúng đối tượng trong thời điểm quyết định của năm học mới. Điểm mấu chốt cần nói thẳng: đây không phải lỗi của vài gia đình mua sách chậm, mà là một khủng hoảng hạ tầng giáo dục. Khi năm học mới đã sang tuần thứ ba mà Gia Lai học sinh vẫn thiếu sách giáo khoa, hệ thống quản lý và cung ứng sách giáo dục đã thất bại trong nhiệm vụ cơ bản nhất: đảm bảo mỗi em có bộ sách trên bàn học đúng thời điểm. Con số gần 35.000 em thiếu sách không thể xem là “trục trặc nhỏ”; đó là lời cảnh báo về cách chúng ta chuẩn bị cho chương trình mới dùng chung một bộ sách.
Những con số biết nói: vì sao tình trạng thiếu sách không thể coi là chuyện nhất thời?
Nếu nhìn vào số liệu, khó ai có thể nói rằng thiếu sách giáo khoa ở Gia Lai chỉ là “vài trường lẻ tẻ”. Toàn tỉnh hiện còn gần 35.000 học sinh thiếu sách để học, trong đó cấp tiểu học có hơn 27.600 học sinh chưa có sách giáo khoa, hơn 25.950 em thiếu từ 1–2 cuốn; cấp THCS có 2.256 học sinh chưa có sách, 21.556 em thiếu ít nhất một cuốn; cấp THPT có 5.099 học sinh chưa có sách, 11.418 em thiếu 1–2 cuốn. Một phụ huynh chia sẻ con đã đi học ba tuần mà không có sách, nên “sẽ gặp những khó khăn trong việc tiếp thu bài. Nếu tình trạng này kéo dài, không biết việc học của con sẽ như thế nào”. Câu nói này không phải là lo lắng cá nhân; nó phản ánh sự bất công khi cơ hội học tập bị quyết định bởi việc có hay không một cuốn sách trên tay. Thiếu sách giáo khoa không chỉ khiến học sinh chép bài trong vở, học vẹt theo lời thầy cô, mà còn làm giáo viên khó dạy, khó giao bài và khó kiểm tra kiến thức một cách hệ thống.
Hệ thống cung ứng sách giáo dục: chuẩn bị nhiều nhưng vẫn hụt vì thiếu điều phối và dự báo
Điều mỉa mai là trong khi Gia Lai học sinh thiếu sách giáo khoa, các đơn vị cung ứng lại báo cáo những con số chuẩn bị rất “khủng”. Trước năm học mới, một công ty sách ở khu vực đã chuẩn bị hơn 4,1 triệu bản sách giáo khoa và vừa nhận thêm hơn 44.000 cuốn bổ sung cho tất cả các cấp để tăng nguồn cung. Tại Gia Lai, Công ty Cổ phần Sách và Thiết bị Trường học đã đăng ký 1.055.000 bản sách giáo khoa cho đối tượng học sinh được hỗ trợ; nhà xuất bản giáo dục đã đảm bảo đầy đủ sản lượng theo đăng ký và đang cung ứng sách về địa phương để cấp phát. Vấn đề không nằm ở lượng sách in ra, mà ở chỗ sách không đi đúng đường đến đúng bàn học. Sau khi nguồn sách được đảm bảo theo nhu cầu đăng ký, bước còn lại là tổ chức phân phối đến đúng trường, đúng đối tượng. Khi dữ liệu nhu cầu từng lớp, từng đầu sách, từng khu vực không được cập nhật chính xác ngay đầu năm học mới, việc cung ứng sách giáo dục chỉ dừng ở mức “có hàng trong kho” mà không thành “sách trên tay học sinh”. Chính đây là lỗ hổng hạ tầng: thiếu hệ thống dự báo và điều phối, dù sách đã được in đủ.
Những giải pháp đang triển khai: điều chuyển, thống kê từng học sinh và dùng sách điện tử
Điều đáng ghi nhận là ngành giáo dục địa phương không phủ nhận vấn đề mà đang cố gắng tháo gỡ. Qua rà soát, cơ quan chuyên môn xác định số lượng sách còn thiếu chủ yếu tập trung ở nhóm học sinh dân tộc thiểu số, học sinh nghèo, khuyết tật và đối tượng được ngân sách hỗ trợ. Một bên cung ứng cho biết trong những ngày tới sẽ tiếp tục nhập thêm lượng sách tương tự để đáp ứng nhu cầu mua bổ sung của học sinh và phụ huynh. Giám đốc ngành giáo dục tỉnh khẳng định đang phối hợp với các đơn vị liên quan để theo dõi tiến độ tiếp nhận, phân phối và cấp phát sách, bảo đảm sách được chuyển đến học sinh theo nhu cầu đã đăng ký. Các đơn vị được yêu cầu so sánh số sách đã đăng ký, số đã giao, số trường đã nhận, số học sinh đã có sách và số còn thiếu, thống kê cụ thể đến từng cơ sở, từng lớp, từng đầu sách. Trong khi chờ bản in, giáo viên và học sinh được hướng dẫn khai thác sách tại thư viện, dùng sách cũ còn sử dụng được và truy cập sách giáo khoa điện tử miễn phí trên trang của nhà xuất bản giáo dục. Đây là giải pháp tình thế cần thiết, nhưng không thể thay thế việc mỗi em có một bộ sách in cho cả năm học.
Kết luận: từ khủng hoảng thiếu sách đến yêu cầu xây lại hạ tầng sách giáo khoa
Câu chuyện gần 35.000 Gia Lai học sinh thiếu sách giáo khoa trong năm học mới không thể khép lại bằng vài xe sách bổ sung hay vài đường dẫn sách điện tử. Nó cho thấy hệ thống hạ tầng sách giáo khoa – từ khâu lập kế hoạch, dự báo nhu cầu, đăng ký, sản xuất đến cung ứng và phân phối – cần được nhìn nhận như một cấu phần hạ tầng giáo dục thiết yếu, không kém gì phòng học hay bàn ghế. Nếu tiếp tục coi sách giáo khoa là món hàng để phụ huynh tự “săn”, những nhóm yếu thế như học sinh dân tộc thiểu số, học sinh nghèo, khuyết tật sẽ luôn ở vị trí bất lợi, dù trên giấy tờ các em vẫn nằm trong diện được hỗ trợ. Muốn chấm dứt tình trạng này, chính quyền địa phương, ngành giáo dục và nhà xuất bản phải phối hợp chặt chẽ, xây hệ thống dữ liệu nhu cầu minh bạch và cơ chế phân phối chủ động. Một năm học mới chỉ thực sự bắt đầu đúng nghĩa khi mỗi học sinh có đủ sách giáo khoa trên bàn – điều tưởng hiển nhiên, nhưng rõ ràng vẫn chưa được đảm bảo.
