Giải phóng mặt bằng dự án: Khái niệm tưởng quen mà hóc búa
Giải phóng mặt bằng dự án là quá trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật để tạo ra “mặt bằng sạch” cho thi công các công trình, trong đó tiến độ, tính liên tục và sự phối hợp giữa chính quyền, cơ quan quản lý và nhà thầu quyết định trực tiếp đến thời gian hoàn thành và hiệu quả sử dụng vốn. Khi nhìn vào những lần lùi tiến độ hạ tầng gần đây, dễ nhận ra một nghịch lý: tiền và thiết bị đã sẵn, nhưng công trường vẫn nằm im vì phần việc tưởng như tiền đề này lại bị xem nhẹ. Điều đáng bàn không phải là chúng ta thiếu nguồn lực, mà là cách tổ chức giải phóng mặt bằng dự án đang tạo ra quá nhiều vướng mắc thi công và đứt quãng tiến độ.
Cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận: 36.125 tỷ đồng đang phải “chờ việc”
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận có tổng mức đầu tư 36.125 tỷ đồng, dài hơn 96 km, triển khai theo hình thức PPP và không sử dụng ngân sách nhà nước, được khởi công tháng 12/2025 với mục tiêu hoàn thành vào năm 2028. Thế nhưng, đại diện doanh nghiệp dự án thừa nhận nền tảng tài chính đã thiết lập, nhân lực và thiết bị đã tập kết mà nhà thầu vẫn chưa thể thi công đồng loạt vì mặt bằng không được bàn giao liên tục. Nhà dân, đường điện trung thế, hệ thống cấp nước, cáp viễn thông, biển báo, pano quảng cáo chằng chịt tại nút giao Chợ Đệm khiến nhiều mũi thi công bị “treo” ngay từ giai đoạn xử lý nền đất yếu và mở rộng nền đường. Câu chuyện ở đây không phải năng lực thi công, mà là một nút thắt hành chính kéo dài nguồn lực chờ mặt bằng.
Nguy cơ đứt quãng thi công và cái giá của việc lùi tiến độ hạ tầng
Tại nút giao Chợ Đệm, phương án tổ chức giao thông trong thời gian thi công được chia thành 5 giai đoạn và đòi hỏi mặt bằng phải được bàn giao liên tục. Khi một giai đoạn bị gián đoạn, không chỉ tiến độ xây dựng đổ bể mà cả phương án phân luồng giao thông cũng phải điều chỉnh. Bộ Xây dựng đã yêu cầu các địa phương bàn giao toàn bộ mặt bằng sạch trong quý III/2026, trong đó 20,15 ha cho đường gom phải ưu tiên trước ngày 30/7/2026. Đây là một câu nói đáng trích: "Mặt bằng càng chậm, nguồn vốn và thiết bị đã huy động càng bị lãng phí, trong khi mục tiêu hoàn thành dự án vào năm 2028 chịu thêm áp lực". Nếu tiếp tục chậm trễ, các dây chuyền thi công sẽ đứt quãng, phát sinh chi phí chờ đợi và lùi tiến độ hạ tầng thêm nhiều năm, biến những con số đầu tư thành chi phí cơ hội bị mất.
Tiến độ dự án giao thông Việt Nam gắn với trách nhiệm người đứng đầu
Ở cấp chính sách, người đứng đầu Chính phủ đã yêu cầu coi triển khai các dự án giao thông Việt Nam quan trọng là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, đồng thời nhấn mạnh không được đùn đẩy, né trách nhiệm hay ỷ lại. Với giải phóng mặt bằng, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố được yêu cầu trực tiếp chỉ đạo, huy động cả hệ thống chính trị để bảo đảm bàn giao đúng cam kết. Thực tế dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận cho thấy: khi chính quyền địa phương chậm thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, nhà thầu chỉ có thể thi công cầm chừng, dù thiết bị và nhân lực đã sẵn sàng. Việc phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp dự án và đơn vị thi công không chỉ là “yếu tố hỗ trợ”, mà là điều kiện tiên quyết để giải phóng mặt bằng dự án không trở thành điểm nghẽn cố hữu trong mọi kế hoạch phát triển hạ tầng.
Khi nào nguồn lực thôi phải chờ mặt bằng?
Nhìn vào một tuyến cao tốc hơn 96 km khởi công từ 2025 nhưng còn phải sống chung với vướng mắc thi công do chậm giải phóng mặt bằng, câu hỏi cần đặt ra không phải là “bao giờ xong”, mà là “ai chịu trách nhiệm nếu tiếp tục lùi tiến độ hạ tầng”. Mỗi ngày chậm bàn giao mặt bằng sạch là thêm một ngày vốn và thiết bị bị đóng băng, nhà thầu chờ việc và người dân chờ hạ tầng mới. Trách nhiệm không thể được chia nhỏ đến mức vô hình; nó phải gắn rõ ràng với người đứng đầu địa phương và cơ quan được giao nhiệm vụ. Chỉ khi mặt bằng được bàn giao đúng hẹn và liên tục, hơn 36.000 tỷ đồng mới chuyển hóa thành khối lượng thi công thực tế, thay vì nằm im trên giấy và tiếp tục làm dày thêm danh sách những dự án giao thông Việt Nam bị chậm vì những nút thắt không đáng có.
