Giải phóng mặt bằng: Nút thắt định đoạt số phận dự án hạ tầng nghìn tỷ
Giải phóng mặt bằng dự án là toàn bộ quá trình Nhà nước thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ di dời dân cư và bàn giao mặt bằng sạch cho nhà đầu tư, và đây là khâu then chốt quyết định tiến độ cũng như khả năng hoàn thành các dự án hạ tầng nghìn tỷ. Nói thẳng, máy móc hiện đại, vốn đầu tư lớn hay nhà thầu tốt đến mấy cũng không cứu được một công trình nếu mặt bằng bị chia cắt, bàn giao rời rạc. Vì vậy, câu chuyện chậm giải phóng mặt bằng không chỉ là vài hộ chưa đồng thuận, mà là phép thử đối với năng lực điều hành, sự minh bạch chính sách và mức độ đồng thuận xã hội của mỗi địa phương.
Quảng Trị, Bắc Ninh và Khánh Hòa đang cho thấy ba cách tiếp cận rất khác nhau: Quảng Trị đẩy nhanh thu hồi đất nhưng vẫn bị kẹt ở những điểm nhỏ mà nhạy cảm; Bắc Ninh chọn cách huy động thanh niên hỗ trợ di dời dân cư để giữ tiến độ dự án infrastructure; Khánh Hòa lại phải “mổ xẻ” toàn diện hồ sơ pháp lý khu sân bay cũ Nha Trang để gỡ những vướng mắc kéo dài. Điểm chung là tất cả đều nhận ra: nếu không giải quyết rốt ráo nút thắt mặt bằng, các dự án hạ tầng nghìn tỷ sẽ mãi đứng trước nguy cơ trễ hẹn.
Quảng Trị: Cảng hàng không, điện gió và mặt bằng “rời rạc”
Quảng Trị là ví dụ điển hình cho mâu thuẫn giữa quyết tâm chính trị và độ ì của khâu giải phóng mặt bằng dự án. Cảng hàng không Quảng Trị được đầu tư theo phương thức PPP với tổng mức đầu tư hơn 5.800 tỷ đồng, quy mô từ cảng cấp 4C lên 4E để đón các dòng tàu bay thân rộng hiện đại. Về mặt con số, công tác giải phóng mặt bằng đã gần như “chạm đích”: tổng diện tích cần giải phóng là 267,974ha, tới nay đã hoàn thành 267,804ha. Nghe có vẻ ấn tượng, nhưng phần diện tích còn lại lại liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất nông nghiệp của người dân, khiến bước cuối cùng trở nên nhạy cảm và tốn thời gian hơn rất nhiều.
Ở dự án Nhà máy điện gió LIG - Hướng Hóa 1, với công suất 48 MW và tổng vốn đầu tư 2.100 tỷ đồng, vướng mắc giải phóng mặt bằng lại tập trung ở hành lang tuyến đường dây. Dù đã cơ bản hoàn thành thu hồi, thuê đất cho các hạng mục chính, đạt khoảng 98% diện tích, 2% diện tích còn lại liên quan đến đường dây 35 kV và 220 kV với 131 hộ dân vẫn đủ sức kéo chậm tiến độ dự án infrastructure. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Đối với 78 hộ đã đồng ý phương án bồi thường, phải hoàn thành thẩm định, phê duyệt và chi trả tiền trước ngày 10/8/2026”. Nghĩa là, nếu khâu bồi thường – hỗ trợ không được làm đến nơi đến chốn, cả dự án nghìn tỷ hoàn toàn có thể bị ‘treo’ chỉ vì vài chục hộ dân.
Quan trọng hơn, Quảng Trị còn nhiều dự án hạ tầng nghìn tỷ khác đang bị kìm chân bởi mặt bằng, như khu bến cảng Mỹ Thủy hay Quốc lộ 15D, nơi tiến độ thi công bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì mặt bằng bàn giao rời rạc. Không phải ngẫu nhiên mà Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Lê Đức Tiến cùng các sở, ngành phải trực tiếp xuống hiện trường, tìm cách tháo gỡ điểm nghẽn giải phóng mặt bằng tại các dự án lớn. Thông điệp ở đây rất rõ: muốn bảo vệ tiến độ và giảm rủi ro kiện tụng, địa phương buộc phải xử lý dứt điểm các trường hợp còn lại, kể cả bằng phương án bảo vệ thi công khi đã hoàn tất các bước theo quy định pháp luật.
Bắc Ninh: Huy động thanh niên, biến di dời dân cư thành phong trào xã hội
Trong khi nhiều nơi bế tắc vì thiếu nhân lực tại hiện trường, Bắc Ninh lại chọn một hướng tiếp cận khá táo bạo: biến hỗ trợ di dời dân cư thành phong trào xã hội có tổ chức. Ngày 10/8, tại xã Lương Tài, Tỉnh đoàn Bắc Ninh tổ chức Chương trình ra quân Ngày Chủ nhật xanh gắn với việc thành lập đội hình thanh niên tình nguyện hỗ trợ di dời, giải phóng mặt bằng dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Ở đây, giải phóng mặt bằng không chỉ là việc của chính quyền và các ban quản lý dự án, mà còn là trách nhiệm của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Dự kiến trong đợt di dời này, hơn 1.000 hộ dân tại các thôn Bái Giang, Tử Nê, Hương La, xã Lương Tài sẽ được thanh niên hỗ trợ di dời tài sản đến nơi tạm cư. Tỉnh đoàn huy động thanh niên địa phương, sinh viên các trường đại học, cao đẳng, chia thành các đội hình khoảng 20 người, phụ trách từng khu vực, trực tiếp đến từng gia đình để hỗ trợ. Đây không chỉ là biện pháp tổ chức nhân lực, mà là thông điệp chính trị rõ ràng: muốn bảo đảm tiến độ dự án infrastructure, phải kéo được người dân vào cuộc, để họ thấy mình là một phần của công trình tương lai chứ không phải nạn nhân bị cưỡng ép rời đi.
Điều đáng nói là cách làm này cho thấy một chiều cạnh khác của giải phóng mặt bằng dự án: yếu tố niềm tin. Khi đoàn viên thanh niên cùng vào nhà, cùng khuân đồ, cùng giải thích, khoảng cách giữa chính sách và người dân được rút ngắn. Như lời chia sẻ của một đoàn viên, việc tham gia hỗ trợ di dời giúp họ cảm nhận rõ hơn trách nhiệm với cộng đồng. Đây là mô hình đáng để các địa phương khác học hỏi, nhất là những nơi thường quen giải quyết bằng quyết định hành chính hơn là đối thoại và đồng hành.
Khánh Hòa: Rà soát pháp lý, gỡ vướng sân bay Nha Trang cũ để không “vỡ trận” niềm tin
Nếu Quảng Trị và Bắc Ninh đang vật lộn với bồi thường và di dời, thì Khánh Hòa lại đối mặt với bài toán khác: xử lý di sản pháp lý phức tạp tại khu sân bay Nha Trang cũ. Trên cơ sở bản án phúc thẩm và kiến nghị của Tòa án Quân sự Trung ương, tỉnh Khánh Hòa đang khẩn trương rà soát toàn diện hồ sơ pháp lý các dự án tại khu vực này. Điều này cho thấy một thực tế thường bị xem nhẹ: khi cơ sở pháp lý lỏng lẻo, giải phóng mặt bằng có thể kéo dài hàng năm, thậm chí dẫn tới khủng hoảng niềm tin của người dân và nhà đầu tư.
Ngay sau khi nhận được kiến nghị của Tòa án, ngày 29-7, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Hòa Nam đã chủ trì cuộc họp với các cơ quan liên quan để xác định hướng xử lý. UBND tỉnh giao Sở Tài chính làm cơ quan đầu mối, chủ trì tổng hợp toàn bộ hồ sơ và ý kiến các bên. Theo kế hoạch, Sở Tài chính phải báo cáo phương án xử lý trước ngày 17-8 và hoàn thiện báo cáo chính thức để trình lãnh đạo UBND tỉnh rồi xin ý kiến Thường trực Tỉnh ủy trước ngày 30-8. Đây là mốc thời gian chặt chẽ, thể hiện nỗ lực không để các dự án tại đây trở thành “vùng trũng” pháp lý kéo dài.
Cách Khánh Hòa xử lý cho thấy một bài học cốt lõi: muốn đẩy nhanh giải phóng mặt bằng dự án hạ tầng nghìn tỷ, không chỉ cần tiền và bộ máy cưỡng chế, mà phải có bộ hồ sơ pháp lý đủ sạch để không bị kéo ngược trở lại bởi các bản án hay kết luận thanh tra. Một trong những yêu cầu quan trọng là quá trình xử lý không dừng lại ở nội dung vụ án, mà phải lắng nghe đầy đủ nguyện vọng của Nhà nước, doanh nghiệp, khách hàng và người dân. Nếu làm được, khu sân bay Nha Trang cũ có thể trở thành ví dụ ngược: từ điểm nghẽn pháp lý thành hình mẫu về xử lý dự án tồn đọng.
Lời kết: Muốn hạ tầng nghìn tỷ về đích, phải coi mặt bằng là cam kết chính trị
Từ Quảng Trị, Bắc Ninh đến Khánh Hòa, một bức tranh chung hiện ra: giải phóng mặt bằng là mắt xích yếu nhưng lại quyết định thành bại của các dự án hạ tầng nghìn tỷ. Dù là cảng hàng không Quảng Trị với vốn hơn 5.800 tỷ đồng, nhà máy điện gió LIG - Hướng Hóa 1 trị giá 2.100 tỷ đồng, hay những siêu dự án như Trung tâm điện lực Quảng Trạch gần 100.000 tỷ đồng, tất cả đều có thể bị trễ hẹn nếu mặt bằng không được bàn giao đồng bộ. Bắc Ninh đã chứng minh rằng hỗ trợ di dời dân cư bằng sức trẻ có thể biến một nhiệm vụ nhạy cảm thành phong trào được ủng hộ, trong khi Khánh Hòa nhắc chúng ta rằng nền móng pháp lý vững chắc là điều kiện để mọi cam kết tiến độ trở nên đáng tin.
Vấn đề còn lại không nằm ở nhận thức – vì ai cũng nói giải phóng mặt bằng quan trọng – mà nằm ở hành động cụ thể. Các địa phương phải sẵn sàng huy động cả hệ thống chính trị, vận dụng tối đa cơ chế, chính sách phù hợp trong khuôn khổ pháp luật để tăng tốc giải phóng mặt bằng, đồng thời bảo vệ đầy đủ quyền lợi chính đáng của người dân. Nếu coi mặt bằng là một cam kết chính trị với người dân và nhà đầu tư, chứ không chỉ là thủ tục kỹ thuật, Việt Nam mới có thể thực sự biến những bản thiết kế hạ tầng nghìn tỷ thành công trình hiện hữu trên thực địa, thay vì những dự án “treo” trên giấy.
