Từ lạm thu học đường đến làn sóng quy định mức trần phí và minh bạch hóa
Siết chặt các khoản thu học đường là xu hướng các địa phương đưa ra quy định mức trần phí, chuẩn hóa quy định phí dịch vụ trường, gắn với cơ chế công khai thu chi để kiểm soát lạm thu học đường và bảo vệ quyền lợi phụ huynh, nhất là trong bối cảnh nhiều khoản “tự nguyện” đã biến thành bắt buộc gây bức xúc xã hội. Trọng tâm hiện nay không còn là kêu gọi sự đồng thuận chung chung, mà là đặt ra các giới hạn pháp lý cụ thể, buộc nhà trường và Ban đại diện cha mẹ học sinh phải tuân thủ. Điểm tích cực là phụ huynh lần đầu tiên có cơ sở rõ ràng để đối chiếu mọi khoản thu với một khung giá hợp pháp, thay vì phụ thuộc vào lời giải thích từ nhà trường.
Huế siết chặt quy định phí dịch vụ trường bằng mức trần và cơ chế hoàn trả
Huế đang trở thành một trong những địa phương đi đầu về quy định mức trần phí dịch vụ trường công lập. Từ ngày 3/9, Quyết định 84/2026/QĐ-UBND có hiệu lực, quy định chi tiết danh mục, mức trần phí và cơ chế quản lý thu chi đối với các dịch vụ hỗ trợ hoạt động giáo dục tại cơ sở công lập trên địa bàn thành phố. Mọi khoản thu đều là mức tối đa, trường không được thu ngoài danh mục hoặc vượt trần và cũng không bắt buộc phải thu đủ tất cả các khoản có trong danh mục. Đây là bước chuyển rõ rệt: thay vì để mỗi trường tự đặt giá, chính quyền đô thị trực tiếp thiết lập khung pháp lý của quy định phí dịch vụ trường. Theo quyết định này, tiền ăn bán trú được khống chế tối đa từ 20.000–35.000 đồng/ngày/học sinh, còn dịch vụ nấu ăn, chăm sóc bán trú tối đa 350.000 đồng/tháng với mầm non và 250.000 đồng/tháng với tiểu học. Những mức trần này không chỉ giúp phụ huynh biết họ sẽ không phải đối mặt với các khoản thu bất ngờ, mà còn tạo ra chuẩn chung để so sánh giữa các trường công lập trong cùng địa bàn.
Ý nghĩa chính trị – xã hội của quyết định không nằm ở vài con số cụ thể, mà ở cơ chế kiểm soát lạm thu học đường. Từ tiền ăn, ký túc xá đến hoạt động ngoại khóa, tất cả đều được gắn với khung trần rõ ràng: phí trang bị đồ dùng bán trú lần đầu tối đa 400.000 đồng/năm học, các năm sau không quá 150.000 đồng; ký túc xá không quá 150.000 đồng/tháng, chưa gồm điện nước. Hoạt động ngoại ngữ, nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống, hướng nghiệp và các hoạt động giáo dục khác ngoài giờ chính khóa có mức thu tối đa 9.000 đồng/tiết với học sinh phổ thông và 9.000 đồng/hoạt động với trẻ mầm non; chương trình STEM/STEAM, năng lực số và ứng dụng AI tối đa 15.000 đồng/tiết. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Tất cả các mức thu được quy định là mức tối đa", khẳng định rõ ý chí siết chặt. Cuối mỗi học kỳ và năm học, trường phải quyết toán từng khoản thu, công khai kết quả và nếu thu vượt so với thực tế sử dụng thì phải hoàn trả lại cho phụ huynh. Đây là cơ chế minh bạch khoản thu học đủ mạnh để hạn chế các khoản “quỹ lớp”, “quỹ trường” vốn mập mờ lâu nay.
Hà Tĩnh: kiểm soát tài sản công để chặn từ gốc các khoản thu mua sắm thiết bị
Nếu Huế tập trung vào quy định mức trần phí, Hà Tĩnh lại siết từ khâu tài sản công – gốc rễ của nhiều khoản vận động mua sắm mập mờ. Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Tĩnh đã ban hành quyết định quy định tiêu chuẩn, định mức sử dụng máy móc, thiết bị chuyên dùng cho các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên trên địa bàn tỉnh, nhằm bảo đảm sử dụng tài sản công tiết kiệm, hiệu quả và phù hợp thực tế. Quy định này áp dụng cho đơn vị công lập (trừ các cơ sở tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư) và trở thành căn cứ pháp lý để quản lý, mua sắm, sử dụng tài sản công đúng quy định. Khi số lượng thiết bị cho từng phòng học, phòng tin học, thư viện, khu bán trú… được nêu rõ, các trường khó có thể viện lý do “thiếu thiết bị” để huy động phụ huynh mua thêm một cách tràn lan.
Điểm đáng chú ý là định mức thiết bị được xây dựng theo từng cấp học và chức năng phòng, với số lượng tối đa cụ thể cho từng loại thiết bị: mỗi phòng học cơ bản chỉ được trang bị 1 màn hình hiển thị hoặc tivi thông minh và 1 máy tính; phòng tin học được phép bố trí 36–46 máy tùy cấp học. Thiết bị dùng chung như máy chiếu, máy photocopy, hệ thống âm thanh đều được nêu rõ, còn khối mầm non có thêm danh mục đồ chơi ngoài trời, thiết bị phục vụ bán trú như tủ nấu cơm, máy lọc nước, tủ sấy bát. Về nguyên tắc, trường có thể cân nhắc số lượng dựa trên quy mô, nhu cầu và kinh phí, nhưng vẫn phải bảo đảm tiết kiệm, tránh lãng phí. Nếu định mức được áp dụng nghiêm, những câu chuyện "xã hội hóa" máy chiếu, tivi với mức thu đồng loạt cho cả lớp sẽ khó lặp lại. Quyết định cũng yêu cầu UBND xã, phường và trường học tổ chức triển khai, phản ánh vướng mắc để được hướng dẫn xử lý, tạo vòng giám sát nhiều tầng thay vì phó mặc cho từng hiệu trưởng.
Cơn đau đầu mang tên “tự nguyện”: trách nhiệm hiệu trưởng và bài học từ các vụ lạm thu
Dù khung trần phí và định mức thiết bị đang được hoàn thiện, nút thắt lớn nhất vẫn là hai chữ "tự nguyện". Nhiều năm qua, cứ nhắc đến Ban đại diện cha mẹ học sinh là dư luận lại liên tưởng ngay đến tiền, bởi rất nhiều quỹ lớp, quỹ trường được tổ chức dưới danh nghĩa tự nguyện nhưng thực chất mang tính bắt buộc, thậm chí gắn với áp lực chỉ mặt đọc tên học sinh chưa nộp. Những sự vụ lạm thu ở nhiều nơi – từ quỹ lớp hàng triệu đồng đến các khoản vận động xã hội hóa đồng loạt – cho thấy sự thiếu vắng quy định rõ ràng về bản chất tự nguyện và đường ranh giữa nhu cầu thật của nhà trường với lợi dụng tâm lý phụ huynh. Bài viết phân tích rằng mọi hoạt động thu chi của Ban đại diện đều diễn ra trong phạm vi nhà trường, nên hiệu trưởng phải là người chịu trách nhiệm cuối cùng nếu để xảy ra biến tướng lạm thu, bất kể lý do "cấp dưới tự ý" hay "phụ huynh tự nguyện".
Dự thảo Điều lệ mới về Ban đại diện cha mẹ học sinh đã đặt tổ chức này ngoài cơ cấu trường học, không có tư cách pháp nhân, không con dấu, không tài khoản riêng; đồng thời nghiêm cấm tự đặt khoản thu, ép buộc đóng góp, tiếp nhận và sử dụng nguồn hỗ trợ sai quy định, lợi dụng danh nghĩa để vụ lợi hoặc thu thập, dùng trái phép dữ liệu cá nhân. Bản dự thảo nhấn mạnh: mỗi trường chỉ có một Ban đại diện, không được phát sinh thêm đầu mối đại diện để thu tiền trái phép; các biên bản họp có nội dung tài chính phải được gửi cơ quan quản lý giáo dục để kiểm tra xác suất. Một câu nói đáng ghi nhận: "Khi hệ thống pháp lý được hoàn thiện cùng chế tài xử lý nghiêm minh người đứng đầu, nạn lạm thu mới có thể được giải quyết triệt để". Thông điệp ở đây rất rõ: không thể trông chờ lạm thu tự biến mất nếu không gắn trách nhiệm cá nhân – đặc biệt là trách nhiệm hiệu trưởng – với mọi khoản thu trong trường.
Kết luận: bảo vệ phụ huynh bằng luật rõ ràng, giám sát thực chất
Bức tranh các địa phương cho thấy một cách tiếp cận mới với lạm thu học đường: thay vì vận động đạo đức chung chung, chính quyền đặt ra quy định mức trần phí, chuẩn hóa quy định phí dịch vụ trường và siết định mức tài sản công để khóa các cánh cửa lạm thu ngay từ đầu. Huế tập trung vào minh bạch khoản thu học với khung trần chi tiết và cơ chế hoàn trả thừa; Hà Tĩnh kiểm soát mua sắm thiết bị để tránh biến xã hội hóa thành gánh nặng phụ huynh; dự thảo về Ban đại diện cha mẹ học sinh thì chuyển trọng tâm sang trách nhiệm hiệu trưởng và giám sát hoạt động tài chính. Điểm chung là thừa nhận rằng “tự nguyện” phải đi kèm giới hạn pháp lý, nếu không sẽ biến thành áp lực. Để bảo vệ phụ huynh, bước tiếp theo không chỉ là ban hành thêm văn bản, mà là kiểm tra thật sự, xử lý người đứng đầu khi vi phạm và tạo cơ chế để phụ huynh lên tiếng mà không sợ bị trù dập. Khi đó, quyền được học trong môi trường minh bạch, nhân văn mới không còn là khẩu hiệu.
