Khoản thu học đường là gì và vì sao phụ huynh luôn lo lắng?
Khoản thu học đường là toàn bộ số tiền các cơ sở giáo dục công lập thu từ phụ huynh, bao gồm học phí theo quy định, các dịch vụ hỗ trợ việc học, những khoản thỏa thuận và tài trợ, nếu không minh bạch và bị gom chung sẽ dễ bị lạm dụng, gây áp lực tài chính và tâm lý nặng nề cho các gia đình mỗi đầu năm học.Đầu năm, cùng niềm vui đưa con tới trường, phụ huynh luôn đối mặt danh sách đóng góp dài, từ bán trú, vệ sinh, chăm sóc, đến “tự nguyện” và “xã hội hóa”. Khi nhà trường không công khai chi tiết, khoản thu học đường lập tức trở thành nỗi lo: liệu mình có đang trả cho dịch vụ thực sự cần thiết, hay đang gánh những khoản chi lẽ ra thuộc trách nhiệm ngân sách và nhà trường? Nỗi lo đó đã tích tụ thành bức xúc, đặc biệt trong các vụ lạm thu học đường bị phản ánh những năm qua.
Lâm Đồng siết trần thu và công khai chi phí: Minh bạch để phụ huynh bớt sợ đầu năm
Thông điệp rõ nhất từ Lâm Đồng là: minh bạch chi phí trường học không còn là “thiện chí”, mà là nghĩa vụ pháp lý. Năm học 2026-2027, UBND tỉnh ban hành quyết định quy định danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu, chi đối với các dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục tại các cơ sở công lập. Mức thu được ấn định là mức tối đa, không phải mức cứng bắt buộc; nhà trường phải thỏa thuận với phụ huynh, nhưng không được vượt trần. Dịch vụ chăm sóc, nuôi dưỡng ngoài giờ ở mầm non, tiểu học có mức tối đa 9.000 đồng/học sinh/giờ; chăm sóc trẻ mầm non trong ngày nghỉ, ngày hè tối đa 51.000 đồng/học sinh/ngày; dịch vụ vệ sinh theo nhu cầu ở tiểu học, THCS, THPT là 24.000 đồng/học sinh/tháng, còn mầm non là 48.000 đồng.
Điểm đáng giá nhất là từng khoản thu học đường được tách bạch: tiền ăn bán trú, tiền thuê người nấu ăn, chi quản lý, hỗ trợ trực giờ nghỉ trưa… đều được ghi rõ, tránh kiểu “gói combo” mập mờ. Một câu nói cần được trích lại trong mọi cuộc họp đầu năm là: “Việc quy định rõ từng khoản, từng mức trần giúp hạn chế tình trạng gom nhiều nội dung thành một khoản thu chung, tạo cơ sở để phụ huynh biết mình đang đóng tiền cho dịch vụ nào”. Kèm theo đó, Sở GD&ĐT yêu cầu không thu các khoản ngoài quy định như phù hiệu, thẻ học sinh, nước uống, photocopy tài liệu, hay tiền khám sức khỏe thuộc ngân sách bảo đảm. Đây là cách quản lý tài chính trường học thực chất, thay vì hô khẩu hiệu chống lạm thu học đường nhưng để trường tự “đẻ” thêm khoản thu phụ.
Quảng Trị dừng thu vệ sinh, bảo vệ: Trả đúng trách nhiệm cho nhà trường
Quảng Trị đang đi theo một hướng quan trọng: xác định rõ ranh giới giữa nghĩa vụ ngân sách và đóng góp của phụ huynh. Ngày 30.8, Sở GD&ĐT cho biết trước năm học 2026-2027, ngành đang rà soát các quy định về chế độ, chính sách và các khoản thu trong trường học. Những khoản từng gây tranh cãi như tiền vệ sinh, bảo vệ trường học đã được xác định dứt khoát: không thu của phụ huynh, vì đảm bảo an ninh, vệ sinh là trách nhiệm của nhà trường. Thực tế, từ học kỳ II năm học 2025-2026, nhiều trường đã dừng các khoản này và có nơi phải hoàn trả tiền. Đây là thông điệp thẳng thắn: không thể hợp thức hóa trách nhiệm quản lý bằng “xã hội hóa” vô hạn của phụ huynh.
Tỉnh vẫn cho phép xây dựng phương án thu với các dịch vụ trực tiếp phục vụ nhu cầu học sinh như chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ các ngày nghỉ, chương trình tăng cường, bán trú, tiền ăn… nhưng phải trình UBND tỉnh phê duyệt. Với tiền điện máy lạnh, hướng xây dựng là dựa trên thỏa thuận và lượng điện dùng theo đồng hồ. Đây là lựa chọn hợp lý nếu nhà trường công khai số liệu và cho phụ huynh tham gia giám sát. Theo Sở GD&ĐT, ngành đang chờ văn bản thẩm định để ban hành quyết định chi tiết về danh mục, mức thu và cơ chế thu các dịch vụ trong cơ sở công lập, kịp áp dụng từ năm học 2026-2027. Nếu văn bản này minh bạch, phụ huynh Quảng Trị sẽ nhìn rõ bức tranh chi phí thay vì phải “nghe đồn” từ các nhóm chat.
Bài học từ vụ THCS Hùng Vương: Lạm thu học đường phải dừng ở… bàn hiệu trưởng
Không thể nói về khoản thu học đường mà bỏ qua mắt xích quan trọng nhất: trách nhiệm người đứng đầu. Sự việc tại Trường THCS Hùng Vương (Gia Lai) liên quan trực tiếp đến việc mua sắm cơ sở vật chất đã cho thấy một thực tế: khi hiệu trưởng “nhẹ tay” với các khoản thu thông qua Ban đại diện cha mẹ học sinh, lạm thu học đường dễ dàng khoác áo “tự nguyện” để hợp thức hóa. Trong khi đó, mỗi đầu năm học, câu chuyện lạm thu gắn với Ban đại diện lại trở thành tâm điểm bức xúc, làm xấu hình ảnh nhà giáo. Những quỹ lớp lên tới 4,5 triệu đồng/học sinh ở một trường THPT tại Hà Nội, hay 3 triệu đồng/học sinh ở một trường phổ thông tại TP.HCM là những ví dụ sống động về cách “tự nguyện trên tinh thần bắt buộc” đã bị biến dạng.
Bộ GD&ĐT hiện đang lấy ý kiến Dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh, thay thế quy định đã lỗi thời. Điểm mấu chốt cần nhấn mạnh là ràng buộc trách nhiệm hiệu trưởng với mọi hoạt động thu chi diễn ra trong phạm vi nhà trường: nếu có lạm thu, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm cuối cùng, bất kể lý do “cấp dưới tự ý” hay “phụ huynh tự nguyện”. Dự thảo cũng nghiêm cấm Ban đại diện tự đặt khoản thu, ép buộc đóng góp, hay thay nhà trường thu và quản lý tiền. Đây không chỉ là chuyện sửa điều lệ; đó là thông điệp quản lý: quản lý tài chính trường học mà không có chế tài với hiệu trưởng thì mọi quy định chống lạm thu chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Minh bạch để giảm gánh nặng đầu năm: Phụ huynh được bảo vệ đến đâu?
Nếu phải chọn một từ khóa cho các động thái ở Lâm Đồng và Quảng Trị, đó là “minh bạch”. Khi danh mục khoản thu học đường được liệt kê rõ, mức thu dịch vụ có trần tối đa, và những khoản không được phép thu được nêu cụ thể, phụ huynh biết chính xác mình đang đóng cho dịch vụ nào. Như vậy, các khoản thu đầu năm đang được quản lý theo hướng “rõ danh mục, đúng mức và công khai hơn”. Điều này không chỉ ngăn lạm thu học đường mà còn tạo cơ sở để phụ huynh đối thoại bình đẳng với nhà trường về nhu cầu thực sự của con mình. Theo ngành giáo dục Quảng Trị, việc quản lý các khoản thu sẽ tiếp tục được tăng cường để hạn chế những khoản không thuộc trách nhiệm đóng góp của phụ huynh.
Tác động thực tế là gì? Khi các khoản thu, chi đều có căn cứ, được minh bạch và bảo đảm tính tự nguyện, nhà trường sẽ tạo được sự đồng thuận, để học sinh bước vào năm học mới với tâm thế nhẹ nhàng hơn. Tuy vậy, hệ thống chỉ ổn khi ba điều cùng xảy ra: khung pháp lý rõ ràng; hiệu trưởng chịu trách nhiệm cá nhân nếu để xảy ra lạm thu; và phụ huynh chủ động giám sát, từ việc đọc kỹ biên bản họp đến việc đặt câu hỏi khi thấy khoản thu bất thường. Như vậy, minh bạch chi phí trường học không chỉ là văn bản trên giấy mà trở thành “lá chắn” thực tế bảo vệ túi tiền và lòng tự trọng của các gia đình, đặc biệt là những phụ huynh thu nhập thấp, vốn dễ bị áp lực “tự nguyện nhưng phải đóng”.
