Siết lạm thu học đường: từ nỗi lo của phụ huynh đến yêu cầu quy định rõ ràng
Siết lạm thu học đường là việc các địa phương ban hành quy định mức trần học phí và các khoản thu dịch vụ giáo dục, đồng thời thiết lập cơ chế quản lý thu – chi minh bạch, nhằm chấm dứt tình trạng trường tự đặt ra các khoản đóng góp ngoài quy định, không giải thích rõ cho phụ huynh về mục đích sử dụng tiền và ranh giới giữa bắt buộc với tự nguyện. Trong nhiều năm, đầu năm học luôn gắn với danh sách đóng tiền dài dằng dặc, từ tiền vệ sinh, bảo vệ, đến các khoản "xã hội hóa" được chia đều cho mỗi học sinh. Điều này khiến phụ huynh vừa gánh nặng tài chính, vừa thiếu niềm tin vào nhà trường. Bối cảnh đó giải thích vì sao các quyết định mới về quy định thu học phí và dịch vụ giáo dục đang trở thành tâm điểm chú ý.
Huế đặt mức trần và cơ chế hoàn tiền: bước đi mạnh tay với lạm thu
Huế là địa phương đi trước với Quyết định 84/QĐ-UBND quy định danh mục, mức trần học phí và các khoản thu dịch vụ giáo dục trong trường công lập, có hiệu lực từ ngày 3/9. Điểm quan trọng là thành phố không cho phép trường thu bất kỳ khoản nào ngoài danh mục hoặc vượt mức trần đã ban hành. Các dịch vụ bán trú được đặt trần rõ ràng: tiền ăn bán trú tối đa từ 20.000 – 35.000 đồng/ngày/học sinh, dịch vụ nấu ăn, chăm sóc bán trú tối đa 350.000 đồng/tháng với trẻ mầm non và 250.000 đồng/tháng với học sinh tiểu học. Chi phí đồ dùng cá nhân và vật dụng dùng chung bán trú cũng có giới hạn: tối đa 400.000 đồng/năm học cho trang bị lần đầu, các năm sau tối đa 150.000 đồng/năm học.
Thành phố không chỉ dừng ở việc đặt mức trần học phí; mỗi hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa như ngoại ngữ, nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống, hướng nghiệp đều có mức thu tối đa 9.000 đồng/tiết với học sinh phổ thông và 9.000 đồng/hoạt động với trẻ mầm non; các chương trình STEM/STEAM, năng lực số và ứng dụng AI tối đa 15.000 đồng/tiết. Quan trọng hơn, quy định mới yêu cầu trường phải quyết toán chi tiết từng khoản thu vào cuối học kỳ và cuối năm, công khai kết quả và hoàn trả phần tiền dư cho phụ huynh. Đây là bước chuyển chất lượng: từ việc "xin – cho" mù mờ sang một cơ chế minh bạch chi phí trường học, nơi phụ huynh có quyền biết, quyền chất vấn và quyền nhận lại tiền nếu trường chi không hết.
Quảng Trị siết khoản thu và làm rõ tính tự nguyện của đóng góp
Quảng Trị chọn cách siết lạm thu học đường bằng việc rà soát toàn bộ chế độ, chính sách và các khoản thu trước năm học mới. Sau nhiều phản ánh của phụ huynh về các khoản thu đầu năm, đặc biệt là tiền vệ sinh, bảo vệ, ngành Giáo dục khẳng định đây không phải trách nhiệm đóng góp của phụ huynh và đã dừng thu, thậm chí hoàn trả trong một số trường hợp. "Việc bảo đảm an ninh trường học, vệ sinh trường lớp là nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của nhà trường, không phải trách nhiệm đóng góp của phụ huynh". Cách nói thẳng này là lời cảnh báo đối với những cơ sở giáo dục vẫn coi phụ huynh như nguồn bù đắp ngân sách vận hành.
Tỉnh đang xây dựng quyết định quy định chi tiết danh mục các khoản thu, mức thu và cơ chế thu đối với các dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục trong cơ sở công lập để trình UBND ban hành từ đầu năm học. Các khoản liên quan trực tiếp đến nhu cầu học sinh – như chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ các ngày nghỉ, chương trình tăng cường, tổ chức bán trú – sẽ được đưa vào khung rõ ràng. Song song, Quảng Trị nhấn mạnh nguyên tắc xã hội hóa phải bảo đảm tự nguyện; việc trường tự quyết định cần một khoản kinh phí, rồi chia đều bắt phụ huynh đóng, chẳng hạn 200.000 đồng/người, được khẳng định là trái với tinh thần tự nguyện. Tức là, địa phương không phủ nhận vai trò xã hội hóa, nhưng buộc các trường phải tôn trọng quyền lựa chọn và thông tin đầy đủ cho phụ huynh.
Những bài học chung: minh bạch chi phí và ranh giới giữa bắt buộc – tự nguyện
Nhìn từ Huế và Quảng Trị, bài học lớn nhất là lạm thu học đường chỉ có thể được kiềm chế nếu quy định dịch vụ giáo dục được viết thành khung pháp lý cụ thể, chứ không trông chờ vào "sự thông cảm" của phụ huynh. Huế chọn đặt mức trần rõ ràng cho từng dịch vụ, yêu cầu quyết toán, công khai và hoàn tiền dư cho phụ huynh, qua đó ghi nhận minh bạch chi phí trường học là nguyên tắc bắt buộc. Quảng Trị lại nhấn mạnh ranh giới giữa nhiệm vụ của nhà trường và trách nhiệm đóng góp của phụ huynh, cùng với việc siết lại các khoản xã hội hóa phải đúng nghĩa tự nguyện. Cả hai cách tiếp cận đều xoay quanh một trục: quyền được biết và được lựa chọn của phụ huynh.
Thực tế nhiều năm cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở số tiền thu, mà ở cách trường thông tin về các khoản "tự nguyện". Khi nhà trường định sẵn mức, chia đều và coi việc đóng góp là bắt buộc, phụ huynh khó phân biệt đâu là quy định thu học phí chính thức, đâu là vận động hỗ trợ. Cùng lúc, các khoản thu cho trang bị bàn ghế, thiết bị, hoặc các hoạt động tăng cường thường thiếu kế hoạch chi tiết và báo cáo, làm nảy sinh nghi ngờ. Nếu không có danh mục chuẩn, mức trần và cơ chế công khai, việc "tự nguyện" dễ biến thành áp lực, và lạm thu học đường lại tái diễn dưới những tên gọi mới.
Kết luận: muốn chấm dứt lạm thu, phải coi phụ huynh là đối tác
Các quy định mới về mức trần học phí và các khoản thu dịch vụ giáo dục ở Huế và việc tăng cường kiểm soát phí trường học tại Quảng Trị không chỉ là những văn bản kỹ thuật; chúng là lời khẳng định rằng hệ thống giáo dục phải chịu trách nhiệm trước người học và gia đình họ. Khi trường không được phép thu ngoài danh mục, phải công khai thu – chi, hoàn trả tiền dư, và không thể bắt phụ huynh gánh các khoản chi vận hành cơ bản, mối quan hệ giữa nhà trường và phụ huynh được đặt lại trên nền tảng công bằng.
Tuy vậy, nếu chỉ ban hành văn bản mà thiếu giám sát thực thi, lạm thu học đường vẫn có thể "lách" bằng những hình thức mới. Cần thêm ba điều: kiểm tra định kỳ gắn với xử lý vi phạm; kênh phản ánh dễ tiếp cận cho phụ huynh; và thói quen công khai chi phí trường học như một phần của văn hóa quản trị. Khi phụ huynh được xem là đối tác, có quyền tham gia giám sát, thì các quy định thu học phí và dịch vụ giáo dục sẽ không còn là gánh nặng, mà trở thành nền tảng để trường công lập nâng chất lượng giáo dục mà vẫn giữ được niềm tin xã hội.
