Các khoản thu học đường dưới lằn ranh mới: từ nỗi lo lạm thu đến “lá chắn” pháp lý
Các khoản thu học đường là toàn bộ số tiền học sinh, phụ huynh phải nộp cho nhà trường, từ học phí, dịch vụ hỗ trợ học tập đến những khoản phục vụ bán trú, ngoại khóa; khi không được kiểm soát bằng quy định mức trần học phí rõ ràng và cơ chế công khai thu chi trường, chúng dễ trở thành gánh nặng tài chính và phát sinh lạm thu trường học, buộc phụ huynh phải trả những khoản tiền mập mờ, khó kiểm chứng về mục đích sử dụng. Ngay trước thềm năm học 2026-2027, TP Huế đã chọn cách đối diện trực diện với vấn đề này: ban hành Quyết định 84/2026 quy định danh mục, mức thu tối đa và quản lý các khoản dịch vụ phục vụ hoạt động giáo dục tại cơ sở công lập. Từ ngày 3/9, khung trần các khoản dịch vụ chính thức có hiệu lực tại toàn bộ trường mầm non, phổ thông công lập và trung tâm giáo dục thường xuyên trên địa bàn.
Huế đặt trần và buộc hoàn trả tiền thừa: phụ huynh lần đầu có quyền “đòi” lại
Huế không chỉ siết bằng lời kêu gọi mà bằng con số cụ thể, biến quy định mức trần học phí và dịch vụ thành hàng rào pháp lý mà mỗi trường buộc phải tuân thủ. Tiền ăn bán trú được khống chế ở mức 20.000–35.000 đồng/ngày/học sinh, dịch vụ nấu ăn, chăm sóc bán trú tối đa 350.000 đồng/tháng với mầm non và 250.000 đồng/tháng với tiểu học. Các khoản nước uống, vệ sinh trường lớp, giấy thi và photo đề kiểm tra định kỳ cũng có mức trần riêng. Điểm then chốt là nhà trường không được thu bất kỳ khoản nào ngoài danh mục và không được vượt trần. Quan trọng hơn, vào cuối học kỳ và cuối năm học, nhà trường phải quyết toán công khai; nếu còn dư kinh phí dịch vụ, bắt buộc phải hoàn trả lại cho cha mẹ học sinh. Đây là bước ngoặt: tiền của phụ huynh không còn mặc định là “đã nộp là mất”.
Minh bạch thu chi và xử lý hiệu trưởng lạm thu: cơ chế răn đe đã đủ mạnh?
Điểm đáng kể trong mô hình Huế là đặt công khai thu chi trường ở vị trí bắt buộc, không phải khẩu hiệu. Các cơ sở giáo dục phải lập dự toán, thống kê, kế toán và quyết toán công khai, chịu thanh tra, kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất từ cơ quan tài chính và quản lý giáo dục. Mọi khoản thu dịch vụ phải bám nguyên tắc bù đắp chi phí, không đặt mục tiêu lợi nhuận. Cuối năm, báo cáo thu – chi từng khoản phải được công bố, tạo điều kiện để phụ huynh đối chiếu với những gì mình đã nộp. "Mọi khoản thu phục vụ học sinh phải được thực hiện công khai, đúng quy định, đúng mục đích và vì lợi ích phát triển của chính người học" – ông Nguyễn Tân, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Huế khẳng định. Với người đứng đầu, nếu cố tình thu ngoài danh mục hoặc vượt trần sẽ bị xem xét xử lý kỷ luật nghiêm theo quy định pháp luật.
“Tự nguyện trên tinh thần bắt buộc”: nút thắt truyền thông giữa trường và phụ huynh
Dù có trần và cơ chế giám sát, một lỗ hổng lớn vẫn nằm ở khái niệm phí bắt buộc và phí tự nguyện. Thực tế nhiều khoản thu gắn nhãn “thỏa thuận với cha mẹ học sinh” nhưng lại gây áp lực lớn. Khi thông tin mơ hồ, không giải thích rõ mục đích, không nêu phương án lựa chọn, phụ huynh dễ rơi vào trạng thái “tự nguyện trên tinh thần bắt buộc” – ký tên cho xong để con không bị phân biệt đối xử. Huế buộc phải đặt nguyên tắc: thỏa thuận phải xuất phát từ sự hoàn toàn tự nguyện của phụ huynh; cấm mọi hình thức cào bằng hoặc ép buộc qua ban đại diện cha mẹ học sinh. Đồng thời, ngành giáo dục địa phương xây dựng đường dây nóng tiếp nhận phản ánh trực tiếp; dấu hiệu ép buộc hay “thỏa thuận hình thức” khi phát hiện sẽ bị xử lý và bãi bỏ ngay. Nhưng để những quy định này sống được trong thực tế, nhà trường phải thay đổi thói quen truyền đạt: nói rõ, nói trước, và chấp nhận sự chất vấn.
Từ khung trần đến hành động của phụ huynh: quyền kiểm soát ví tiền không thể giao phó
Các khoản thu học đường đang bước vào giai đoạn được kiểm soát chặt chẽ hơn, ít nhất tại những nơi đã ban hành khung trần và cơ chế công khai như TP Huế. Việc đặt trần, buộc hoàn trả tiền dư và xử lý lãnh đạo trường cố tình lạm thu cho thấy lạm thu trường học không còn là "vùng xám" được bỏ qua. Tuy vậy, pháp lý chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở hành động của phụ huynh: yêu cầu nhà trường cung cấp đầy đủ thông tin, đọc kỹ danh mục, phân biệt rõ đâu là khoản bắt buộc, đâu là khoản tự nguyện; mạnh dạn phản ánh khi thấy mức thu bất thường. Mỗi phiếu thu, mỗi bản thỏa thuận phụ huynh ký từ nay không chỉ là giấy tờ hành chính, mà là công cụ thể hiện quyền kiểm soát ví tiền và quyền đòi hỏi một môi trường giáo dục minh bạch. Nếu phụ huynh thờ ơ, mọi quy định, dù chặt, cũng dễ bị biến thành hình thức.
