Quảng Ninh và Bắc Ninh lên thành phố trực thuộc: cơ hội và sức ép đổi mới

Bước ngoặt hành chính: từ tỉnh lên thành phố trực thuộc Trung ương

Việc Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh nâng cấp thành phố là quyết định tổ chức lãnh thổ, trong đó hai đơn vị hành chính cấp tỉnh được chuyển thành thành phố trực thuộc Trung ương, giữ nguyên diện tích tự nhiên, dân số và các đơn vị hành chính cấp xã, đồng thời vận hành theo mô hình chính quyền đô thị nhằm phát triển thành cực tăng trưởng mới cho phát triển kinh tế miền Bắc. Chiều 4.8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh, cùng nghị quyết lập 12 phường mới ở Bắc Ninh. Sáng 6.8, Bộ trưởng Bộ Nội vụ tiếp tục trình Quốc hội dự thảo nghị quyết về hai thành phố trực thuộc Trung ương này. Đây không chỉ là điều chỉnh tên gọi, mà là thay đổi cách quản trị đô thị, phân bổ nguồn lực và xác lập vai trò mới của hai địa phương trong cấu trúc tăng trưởng vùng.

Vì sao là thời điểm này và hai địa phương có gì trong tay?

Thời điểm nâng cấp không ngẫu nhiên: theo Chính phủ, việc thành lập hai thành phố phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia, hệ thống đô thị – nông thôn và quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng. Đặt Quảng Ninh và Bắc Ninh vào nhóm đô thị trung ương là bước đi chính trị – kinh tế nhằm củng cố trục phát triển phía Bắc, nối Hà Nội với khu công nghiệp và cửa ngõ biển. Cơ quan thẩm tra khẳng định cả hai địa phương đáp ứng đầy đủ 7 tiêu chuẩn và 5 điều kiện để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Theo báo cáo, Quảng Ninh có vị trí chiến lược về kinh tế gắn với quốc phòng, an ninh, là tỉnh duy nhất có biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, cùng hạ tầng giao thông đồng bộ đường bộ, đường biển và hàng không. Bắc Ninh lại là cửa ngõ phía Bắc Hà Nội, gắn kết chặt với Nội Bài, cảng biển Hải Phòng và tam giác tăng trưởng Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh.

Tác động kinh tế: hai cực tăng trưởng mới của phát triển kinh tế miền Bắc

Nâng cấp hành chính sẽ chỉ là hình thức nếu không kéo theo chiến lược phát triển rõ ràng. Cơ quan thẩm tra đã yêu cầu hai địa phương tập trung nguồn lực để trở thành các cực tăng trưởng kinh tế, đồng thời kiện toàn bộ máy theo mô hình chính quyền đô thị tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Theo một báo cáo, năm 2025 Quảng Ninh đóng góp khoảng 2,87% quy mô GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng Đồng bằng sông Hồng, với hơn 17 tỷ USD vốn FDI còn hiệu lực, đứng thứ 7 toàn quốc. Bắc Ninh xếp thứ 5 cả nước về quy mô kinh tế, GRDP tăng 10,27%, đứng thứ hai về thu hút FDI và thu ngân sách nhà nước đạt trên 123.600 tỷ đồng. Những con số này cho thấy Quảng Ninh và Bắc Ninh đã là trụ cột kinh tế; việc trở thành thành phố trực thuộc mang lại thêm "dư địa thể chế" để huy động vốn, cải thiện cơ sở hạ tầng đô thị và nâng chất lượng dịch vụ công, nếu chính quyền biết biến danh nghĩa thành năng lực hành động.

Thách thức quản trị đô thị: bộ máy, nhân sự và cơ sở hạ tầng đô thị

Mặt trái của nâng cấp là sức ép chuyển đổi nhanh sang mô hình đô thị, trong khi bộ máy và con người không thể thay đổi trong một sớm một chiều. Phương án của Chính phủ hiện giữ nguyên tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức của cả hai địa phương trong giai đoạn đầu, sắp xếp, kiện toàn theo lộ trình phù hợp với chính quyền đô thị. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Quảng Ninh và Bắc Ninh khẩn trương hoàn tất chuẩn bị, kiện toàn tổ chức, thực hiện các thủ tục về con dấu và các điều kiện khác để chính quyền đô thị vận hành thông suốt ngay sau khi nghị quyết có hiệu lực. Câu hỏi lớn là họ sẽ xử lý như thế nào bài toán cơ sở hạ tầng đô thị đang bị áp lực bởi công nghiệp, du lịch, dân số tăng nhanh, trong khi vẫn phải giữ hệ thống tinh gọn, hiệu quả. Nếu không có sự ưu tiên chiến lược, bộ máy có nguy cơ phình to mà vẫn không theo kịp nhu cầu của người dân.

Đường về phía trước từ tháng 9/2026: mô hình mới, yêu cầu mới

Theo kết luận phiên họp, nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh sẽ có hiệu lực từ ngày 1.9, còn thành phố Bắc Ninh từ ngày 20.9. Một tờ trình khác nêu rõ: nếu Quốc hội thông qua, hai nghị quyết sẽ chính thức có hiệu lực từ 1/9/2026 và 20/9/2026 tương ứng. Từ thời điểm đó, hai địa phương không còn là "tỉnh" theo cách quản trị cũ, mà là đô thị trung ương với trách nhiệm lan tỏa thành quả phát triển rộng hơn khu vực của mình. Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu huy động nguồn lực để phát huy vai trò cực tăng trưởng của khu vực và cả nước, nâng cao đời sống người dân. Điều đó đặt ra một bài kiểm tra rõ ràng: trong vài năm tới, Quảng Ninh có biến ưu thế địa chính trị và hệ thống giao thông thành kinh tế biển hiện đại, còn Bắc Ninh có giữ được đà công nghiệp hóa chất lượng cao, đồng thời hạn chế được sức ép lên đất đai, môi trường và dịch vụ công.