Đa dạng phương thức không tự động tạo ra công bằng
Tuyển sinh lớp 10 là quá trình phân bổ chỗ học ở bậc trung học phổ thông, có thể dựa trên thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp cả hai phương thức theo điều kiện từng trường và địa bàn. TP.HCM đang nghiên cứu cách kết hợp này, đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá nhằm bảo đảm kết quả có tính khách quan và thống nhất giữa học sinh các trường THCS. Hướng đi linh hoạt đáng xem xét, nhưng chỉ công bằng nếu học sinh không bị đánh giá theo những thước đo khác nhau mà không được giải thích rõ.
Quy mô bài toán tại TP.HCM rất lớn: năm học 2026–2027, thành phố ước có khoảng 210.932 học sinh lớp 9. Sở GD&ĐT dự kiến mở rộng xét tuyển ở một số trường có điều kiện đặc thù, dựa trên dữ liệu tuyển sinh nhiều năm và thực tế từng địa bàn. Đây là cách tiếp cận hợp lý hơn việc áp dụng một khuôn mẫu cho toàn thành phố, nhưng số liệu và đặc thù phải dẫn đến tiêu chí cụ thể, có thể kiểm chứng. Nếu không, tính linh hoạt dễ biến thành khác biệt khó lý giải trong cơ hội vào trường.
Kinh nghiệm địa phương cho thấy xét tuyển không đồng nghĩa với áp lực biến mất
Nhiều địa phương đang cân nhắc tăng cường xét tuyển trong phương án tuyển sinh lớp 10 năm học 2027–2028. Tại Huế, trong 37 trường THPT công lập, phần lớn dự kiến xét học bạ theo địa bàn; riêng THPT Hai Bà Trưng và THPT Nguyễn Huệ dự kiến thi Toán, Ngữ văn. An Giang đưa ra phương án chỉ trường chuyên thi tuyển, còn trường không chuyên xét học bạ; Lâm Đồng và Cà Mau cũng dự kiến xét tuyển ở trường không chuyên, trong khi trường chuyên tiếp tục thi.
Những lựa chọn này cho thấy không có một phương thức duy nhất phù hợp với mọi nơi. Tuy nhiên, xét tuyển lớp 10 dựa vào học bạ có thể chuyển áp lực từ phòng thi sang quá trình đánh giá kéo dài, đồng thời làm nảy sinh lo ngại về chênh lệch cho điểm giữa các trường. Phụ huynh có lý do để đòi hỏi cơ chế xác thực chặt chẽ, hạn chế việc làm đẹp học bạ và bảo vệ học sinh có năng lực thực chất. Vì vậy, đổi cách tuyển sinh phải đi cùng chuẩn đánh giá, chứ không thể xem học bạ là dữ liệu tự nhiên đã đồng nhất.
Giảm áp lực thi vào lớp 10 không chỉ là bớt môn
Rút số môn thi có thể giảm khối lượng ôn tập, nhưng không đủ để giải quyết áp lực nếu kỳ thi vẫn căng thẳng, cơ hội vào trường công lập hạn chế hoặc gia đình không biết phương án tuyển sinh sẽ thay đổi ra sao. Năm học 2026–2027, Hà Nội tổ chức thi vào lớp 10 công lập với ba môn Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ. Đại diện Sở GD&ĐT Hà Nội lưu ý rằng mức độ áp lực còn phụ thuộc vào cách tổ chức kỳ thi, không chỉ số môn.
Cần nhìn rộng hơn: giảm căng thẳng phải đồng thời tính đến chỗ học, cơ hội lựa chọn, chất lượng đánh giá và độ tin cậy của dữ liệu. Một kỳ thi gọn hơn nhưng thiếu thông tin, hoặc một đợt xét tuyển với quy tắc mơ hồ, vẫn khiến học sinh và phụ huynh bị động. Hà Nội chưa công bố phương án cho kỳ tuyển sinh tiếp theo; phụ huynh mong muốn có quyết định sớm để chủ động kế hoạch học tập và ôn luyện. Thời điểm công bố vì thế cũng là một phần của chính sách công bằng.
Minh bạch tiêu chí và lộ trình là điều kiện không thể thiếu
Muốn kết hợp thi và xét tuyển đáng tin cậy, ngành giáo dục cần công bố trước cách tính điểm, loại minh chứng được sử dụng, cách xử lý khác biệt giữa trường THCS và cơ chế rà soát khi có khiếu nại. Tiêu chí phải phù hợp từng địa bàn nhưng vẫn nhất quán, khách quan và khả thi; kết quả học tập chỉ nên được dùng khi có biện pháp đối chiếu, thay vì mặc định mọi học bạ đều có cùng mặt bằng.
Lộ trình cũng cần đủ dài để trường chuẩn bị và gia đình điều chỉnh kế hoạch. Hà Nội dự kiến trong năm học 2026–2027 khảo sát, đánh giá thống nhất ở một số khối lớp và môn học, từng bước hình thành mặt bằng chung trước khi cân nhắc đổi mới. TP.HCM đang chờ quy định của Bộ GD&ĐT và hoàn tất quy trình để trình phương án; chỉ tiêu tuyển sinh sẽ được tính sau khi rà soát cơ sở vật chất, đội ngũ và khả năng tiếp nhận. Công bố sớm, giải thích rõ và có chuẩn đánh giá chung mới giúp công bằng tuyển sinh trở thành thực chất. Kết hợp phương thức có thể mở thêm cơ hội, nhưng chỉ giảm áp lực bền vững khi mỗi học sinh hiểu mình được đánh giá bằng tiêu chí nào và có đủ thời gian chuẩn bị.
