Thiếu sách giáo khoa: con số nhỏ, hệ quả lớn
Thiếu sách giáo khoa đầu năm học là tình trạng hàng trăm nghìn bản SGK không đến tay học sinh đúng thời điểm, khiến giờ học trên lớp bị xáo trộn, việc chuẩn bị bài ở nhà gián đoạn và quyền tiếp cận chương trình thống nhất bị suy giảm, dù Bộ Giáo dục đã có lộ trình cung ứng và chính sách dùng chung một bộ sách trên toàn quốc. Năm học 2026-2027, đến ngày 21/9, cả nước còn thiếu hơn 776.000 bản SGK, tương đương khoảng 0,31% tổng nhu cầu. Về tỷ lệ, đây là con số nhỏ, nhưng với từng em thiếu sách ở đúng môn đang học, đó là một trở ngại rất cụ thể. Bộ Giáo dục phát hành thêm gần 800.000 bản sách bổ sung để bù đắp thiếu hụt, song việc sách đến chậm cho thấy vấn đề không nằm ở số lượng in mà ở cách vận hành chuỗi cung ứng sách.
Vì sao chuỗi cung ứng sách vẫn đứt gãy dù dùng chung một bộ?
Điều đáng nói là tình trạng thiếu sách giáo khoa xuất hiện sau khi cả nước chuyển về sử dụng một bộ SGK thống nhất của Nhà xuất bản Giáo dục, vốn được kỳ vọng khắc phục rối rắm khi tồn tại nhiều bộ sách song song trước đây. Nhu cầu SGK năm học 2026-2027 biến động do thay đổi bộ sách, sáp nhập và điều chỉnh quy mô trường lớp, cùng với chính sách cấp hoặc cho mượn sách ở một số địa phương. Tuy vậy, các biến động này có thời gian chuẩn bị, nên việc không dự báo kịp cho thấy lỗi nằm ở hệ thống dự báo và điều phối. Theo phân tích của chuyên gia, vấn đề cốt lõi là năng lực dự đoán và phản ứng của toàn bộ chuỗi cung ứng: khi nhu cầu thay đổi, thông tin có được chuyển đến nhà xuất bản và đơn vị phát hành kịp thời, để kế hoạch in, tồn kho và phân phối được cập nhật hay không. Một biến động có thể khách quan, nhưng việc dự báo và ứng phó là trách nhiệm tổ chức thực hiện.
Bức tranh tại địa phương: thiếu cục bộ nhưng đánh trực diện vào THPT
Nhìn ở cấp tỉnh, thiếu sách giáo khoa không còn là khái niệm trừu tượng mà là danh sách cụ thể những đầu sách chưa đủ. Có địa phương, đến ngày 30/9 vẫn còn thiếu 3.880 quyển SGK thuộc 10/221 đầu sách, chủ yếu tập trung ở một số đầu sách cấp THPT. Đây là cấp học gắn trực tiếp với định hướng nghề nghiệp và kỳ thi cuối cấp, nên mỗi quyển sách thiếu là một mảnh ghép kiến thức bị khuyết. Ở các thành phố lớn, đến chiều 24/9, vẫn còn khoảng 8.300 cuốn SGK thiếu, chiếm 0,04% nhu cầu, chủ yếu là môn Công nghệ lớp 9 và Lịch sử, Địa lý một số khối. Trong khi đó, một số nơi cho biết về cơ bản học sinh đã có đủ sách, chỉ còn thiếu sách học kỳ II. Sự chênh lệch này cho thấy chuỗi cung ứng sách đang vận hành theo kiểu "chỗ thừa, chỗ thiếu" thay vì bám sát từng trường, từng lớp, từng đầu sách.
Hệ quả đối với học sinh: tiến độ học tập và ôn thi bị kéo lùi
Đi học mà không có sách giáo khoa là trở ngại lớn đối với học sinh. Nhiều gia đình phản ánh, chỉ thiếu một quyển cũng làm trẻ bất tiện khi chuẩn bị bài, tự học hoặc làm bài tập ở nhà; việc xem chung sách với bạn chỉ là giải pháp tạm thời, không thể kéo dài. Ở những tiết học cần đến sách thiếu, học sinh buộc phải dựa vào vở ghi hoặc mượn nhanh, khiến khả năng nắm bắt kiến thức giảm rõ rệt. Với cấp THPT, thiếu SGK đồng nghĩa việc ôn tập cho kiểm tra, thi cuối kỳ và kỳ thi tốt nghiệp bị đứt đoạn, bởi đề thi bám rất sát nội dung trong sách. Trẻ em vùng xa càng chịu tác động nặng, vì thiếu SGK nhưng cũng không có tài liệu bổ trợ, công nghệ hay sách điện tử để thay thế. Nói cách khác, chuỗi cung ứng sách trục trặc đã dịch chuyển rủi ro từ khâu logistics sang trực tiếp lên vai người học.
Bộ Giáo dục cần chuyển từ xử lý sự cố sang sửa lỗi hệ thống
Trước áp lực thiếu sách giáo khoa, Bộ Giáo dục phát hành thêm gần 800.000 bản bổ sung và báo cáo Thủ tướng về việc khẩn trương cung ứng. Ngành giáo dục ở địa phương phối hợp với đơn vị cung ứng, bổ sung và chuyển sách về trường từng bước đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh. Tuy nhiên, phản ứng tình huống không đủ bảo đảm rằng năm sau chuỗi cung ứng sách sẽ không tiếp tục gặp trục trặc. Bài học rõ ràng là phải xây dựng một hệ thống dự báo nhu cầu theo từng trường, từng lớp, từng đầu sách ngay từ khâu tuyển sinh; đồng thời phân biệt rõ số sách còn dùng được, sách được cấp hoặc cho mượn và sách phụ huynh phải mua. Các cấp quản lý cần gắn trách nhiệm: Bộ định hướng và điều phối; địa phương bảo đảm dữ liệu; nhà xuất bản và phát hành chịu trách nhiệm sản xuất, tồn kho, phân phối; trường học cập nhật nhu cầu và hỗ trợ học sinh. Chỉ khi đó, chuỗi cung ứng sách mới phục vụ đúng nhiệm vụ của nó: đưa SGK đến tay học sinh trước khi tiếng trống khai giảng vang lên, thay vì chạy theo khắc phục sự cố.
